Strona gĹ,Ăłwna serwisu biblioteki - www.cbr.edu.pl

Rolniczy Magazyn Elektroniczny

styczeń - luty 2011   nr 41   ISSN 1734-3070


strona główna biblioteki poprzednia strona     następna strona spis treści    redakcja


  Zasłużeni Polacy

Franciszek Stefczyk – organizator spółdzielczości rolniczej w Polsce
 

   Franciszek Stelczyk, syn Franciszka i Wiktorii z Malinowskich, urodził się 2 grudnia 1861 roku w Krakowie. Jego ojciec pochodził z rodziny chłopskiej ze wsi Bechcice koło Wadowic. Dzięki zdobytemu wykształceniu sprawował funkcję sekretarza Rady Powiatu Krakowskiego. Takie stanowisko było znamieniem jego osobistego awansu socjalnego. Zresztą edukacja zawsze zajmowała bardzo ważne miejsce w domu państwa Stefczyków. Ojciec Franciszka stał się adwokatem oświaty ludowej oraz jej czynnym działaczem. Wskazywał młodemu pokoleniu wypróbowaną przez siebie trudną, aczkolwiek solidną drogę do polepszenia swojej sytuacji życiowej. W pierwszym rzędzie dbał jednak o wykształcenie własnego syna. Franciszek uczęszczał do elitarnego Gimnazjum Świętej Anny, gdzie przebywał wśród młodzieży aktywnej kulturalnie i politycznie. Był tam jednym z współorganizatorów spisku patriotycznego, przekształconego później w kółko samokształceniowe, które dbało o pogłębienie znajomości literatury i historii Polski. Praca konspiracyjna i szkoła nie wyczerpały w pełni zainteresowań młodego gimnazjalisty. Zajmował się on także działalnością społeczną, której celem było upowszechnianie na wsi czytelnictwa czasopism o treści odpowiadającej głównemu zamierzeniu organizatorów, czyli pobudzeniu świadomości narodowej chłopów, a także zachęceniu ich do samodzielności politycznej.

W 1879 roku Franciszek Stelczyk otrzymał świadectwo dojrzałości i rozpoczął studia historyczne na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. W pracy magisterskiej pisanej pod kierunkiem profesora Stanisława Smolki, podjął próbę analizy sprawy upadku Bolesława Śmiałego. Postawione w niej tezy były dość kontrowersyjne w stosunku do dotychczasowej historiografii tego władcy. Po trzech latach studiów wyjechał do Wiednia, gdzie zajął się pogłębianiem wiedzy z zakresu ekonomii i prawa państwowego. Po raz pierwszy zetknął się tam z systemem oszczędnościowo-kredytowym stworzonym przez Fryderyka Raiffensena. Po powrocie do kraju uzyskał absolutorium na Uniwersytecie Jagiellońskim i w 1884 roku złożył egzamin państwowy na nauczyciela szkół średnich. W 1887 roku otrzymał stopień doktora filozofii na podstawie rozprawy „Po upadku Bolesława Śmiałego”.

W maju 1884 roku Franciszek Stefczyk przyjął posadę nauczyciela w podległej Krakowskiemu Towarzystwu Rolniczemu Średniej Szkole Rolniczej w Czernichowie. Najpierw przydzielono mu nauczanie języków obcych i historii, a następnie statystyki rolniczej, ustaw agrarnych i ekonomii społecznej. Stanowisko to piastował przez czternaście lat. Nie osiągnął na tym polu żadnych spektakularnych sukcesów dydaktycznych czy pedagogicznych, natomiast jego biografie wspominają o tym, że był nauczycielem nielubianym przez uczniów. Nie cieszył się również sympatią większości kolegów i władz szkolnych. Liczne konflikty m.in. z dyrektorem szkoły całkowicie zniechęciły go do dydaktyki i doprowadziły do rezygnacji z piastowanego urzędu.

Równocześnie jednak sam Czernichów był dla niego polem doświadczeń w zakresie działalności społecznej w środowisku wiejskim. Zaznajomił się tutaj z atmosferą i problematyką galicyjskiego rolnictwa. Współpracował z Towarzystwem Kółek Rolniczych, z czasem organizując samodzielną jednostkę na tym terenie. Zdając sobie sprawę z wyzysku chłopów przez lichwiarzy, a także pod wpływem broszury Stanisława Szczepanowskiego „Nędza Galicji w cyfrach”, postanowił zająć się organizacją taniego kredytu włościańskiego w oparciu o spółki kredytowe typu Raiffeisena. W celu poszerzenia swoich wiadomości na ten temat latem 1889 roku wyjechał do Westfalii, a po powrocie, na zjeździe Kółek Rolniczych we Lwowie, przedstawił koncepcję utworzenia dostosowanych do warunków polskich spółdzielni oszczędnościowo-pożyczkowych. Jego wizja ucieleśniła się najpierw w Czernichowie, gdzie w styczniu 1890 roku utworzył pierwszą tego typu placówkę. Początkowo działalność Franciszka Stelczyka realizowała się niemal wyłącznie na poziomie konkretnych gmin i w indywidualnych kontaktach z chłopami, których próbował zachęcić do współpracy. Własnym nakładem wydał „Podręcznik dla spółek oszczędności i pożyczek systemu F.W. Raiffeisena”, zawierający instrukcje dotyczące sposobu zakładania spółki, określający czynności jej funkcjonowania, zasady przyjmowania członków, formy działalności, zasady rachunkowości i kontroli oraz wzory konkretnych druków używanych w jej pracy. Napisał też artykuł „O spółkach systemu Raiffeisena” oraz broszurę „O pożytecznym dla włościan kredycie i o kasach Raiffeisena”. Nieufność chłopów wobec idei spółdzielczości przełamał dzięki udziałowi księdza proboszcza Edwarda Królikowskiego w zarządzie spółki. W pierwszym roku działalności placówki liczba członków wynosiła 143, po trzech latach wzrosła prawie trzykrotnie, a po ośmiu – prawie pięciokrotnie.

Wraz z Adamem Prażmowskim zajął się on też organizacją handlu wiejskiego na zasadach spółdzielczych. W marcu 1891 roku powstała spółdzielnia udziałowa pod nazwą „Bazar Kółka Rolniczego w Czernichowie”. Jednak trudności wynikające z braku dostępu do dobrych źródeł zakupu towarów zrodziły pomysł założenia Związku Handlowego Kółek Rolniczych, który miał ułatwiać pracę wielu małym, słabo prosperującym sklepikom spółdzielczym na prowincji. Podejmując starania o lepszą kondycję istniejących placówek, latem 1892 roku Franciszek Stefczyk przeprowadził lustrację dwudziestu sklepów w dwunastu powiatach Galicji. Owocem zebranego wówczas materiału były prace: „Przewodnik handlowy dla sklepów kółek rolniczych i handlu mieszanemi towarami” – podręcznik dla personelu przeznaczony głównie do nauki rachunkowości kasowej oraz „Handlowa działalność kółek rolniczych w Galicji” – broszura o charakterze informacyjno-propagandowym i postulatywnym. Za szczególnie ważne zadanie uznał też zorganizowanie systematycznego kształcenia fachowego pracowników handlu spółdzielczego. Pierwsze kursy rozpoczęły się w 1895 roku, trwały cztery miesiące i w każdym uczestniczyło sześciu uczniów, nauka była więc bardzo zindywidualizowana.

Celem kas oszczędnościowo-pożyczkowych było dostarczenie środków na rozwój gospodarstw chłopskich, zaś rozwój sieci sklepów spółdzielczych miał pomóc w włączeniu ich w rynek rolno-spożywczy. Jednak aby przedsięwzięcia te mogły odnieść sukces należało poprawić produkcyjność tych gospodarstw. W opinii Franciszka Stefczyka gałęzią, która mogła się rozwinąć w słabych warunkach galicyjskiego rolnictwa było mleczarstwo. W 1896 roku dzięki pomocy Krakowskiego Towarzystwa Rolniczego zorganizował on pierwszy kurs mleczarski. Podobne szkolenia prowadził w Krakowie i we Lwowie. Wykładał też w założonej w 1903 roku Szkole Mleczarskiej w Rzeszowie. Był autorem broszury „Wskazówki o zakładaniu i prowadzeniu włościańskich spółek mleczarskich”, propagującej spółdzielczość mleczarską oraz zawierającą szczegółowe wskazówki organizacyjne i techniczne.

W 1898 roku Wydział Krajowy opracował projekt roztoczenia przez władze państwowe opieki nad kasami oszczędnościowo-pożyczkowymi, a w marcu 1899 roku sejm Galicji uchwalił utworzenie instytucji Patronatu Wydziału Krajowego nad tymi placówkami, na którego czele stanął Franciszek Stefczyk. Uwieńczyło to jego dziesięcioletnie starania o zorganizowanie spółdzielczości wiejskiej. Praktyczna działalność Patronatu obejmowała następujące czynności: pomoc w zakładaniu kas oszczędnościowo-pożyczkowych, kształcenie ich kadry i funkcjonariuszy, bieżące poradnictwo fachowe i kontrola funkcjonowania kas, pomoc w rozwiązywaniu problemów prawnych i w otrzymywaniu wsparcia kredytowego ze źródeł państwowych, informacja o działaniu aktualnie funkcjonującej sieci kas oraz propaganda oszczędności i racjonalnej działalności spółdzielczej na wsi. W ciągu piętnastu lat przedwojennego działania tej instytucji powstały i działały 1372 kasy, skupiające ponad 145 tysięcy członków. Swoim zasięgiem obejmowały one około dwóch i pół tysiąca gmin. Dzięki staraniom Franciszka Stefczyka w 1901 roku opieka Biura Krajowego Patronatu została rozszerzona na spółki rolniczo-handlowe, a w 1903 roku również na spółdzielnie mleczarskie. Przyczynił się też do organizacji, przy Krajowym Patronacie, Wydziału dla rękodzieł i drobnego przemysłu.

Współpracując w rozwijaniu spółdzielczości wiejskiej z władzami państwowymi, duchowieństwem i nauczycielstwem sam dostarczał niezbędnych materiałów propagandowych. W latach 1899-1900 opublikował następujące prace: „Jakie korzyści może przynieść gminie lub parafii założenie spółki oszczędności i pożyczek”, „Pouczenie o zakładaniu spółek oszczędności i pożyczek”, „Podręcznik dla spółek oszczędności i pożyczek” i „Spółki oszczędności i pożyczek systemu Raiffeisena – ich zasady, organizacja, patronaty”. W celu pozyskania szerszego grona odbiorców, począwszy od 1902 roku rozpoczął wydawanie „Roczników Spółek Oszczędności i Pożyczek”, a od 1904 roku „Czasopisma dla Spółek Rolniczych”. Poza tym za sprawą Patronatu ukazało się siedemnaście podręczników i jedenaście broszur propagandowych.

Opieka Patronatu nie mogła ograniczać się tylko do czynności rewizyjnych. Konieczne było także zainteresowanie się ekonomicznymi efektami pracy poszczególnych jednostek. Z myślą o reformie organizacji spółdzielczości i utworzeniu centrali finansowej dla kas Franciszek Stefczyk napisał broszurę „O urzędowym projekcie założenia Centralnej Kasy dla Stowarzyszeń”, w której skrytykował zabiegi rządu austriackiego zmierzające do utworzenia centralnej kasy dla spółdzielni w całym kraju. Jego argumentacja znalazła poparcie u przedstawicieli innych krajów wchodzących w skład monarchii i w 1908 roku została powołana do życia Centralna Kasa Spółek Rolniczych, której pierwszym dyrektorem został sam pomysłodawca tego projektu.

Franciszek Stefczyk działał także na polu politycznym. W Sejmie pracował w komisjach bankowej, reform agrarnych, budżetowej i drożyźnianej. Zabierał też głos w spawie oświaty rolnej, między innymi przedstawiając projekt założenia sieci szkół rolniczych. W 1909 roku wydał broszurę „W sprawie organizacji krajowego rolnictwa”. Rok później wszedł w skład galicyjskiej Rady Narodowej i został wybrany na jednego z jej wiceprezesów. W broszurze „Problem sejmowej reformy wyborczej w świetle statystyki ludnościowej i podatkowej” dał wyraz swoim poglądom na temat reformy prawa wyborczego. Domagał się rozszerzenia reprezentacji sejmowej mieszczan i chłopów, zaś w kwestii rozdziału mandatów pomiędzy Polaków a Rusinów odwoływał się do danych statystycznych i uznał, że mieszkańcy naszego kraju mają prawo domagać się od Ukraińców ustępstw większych niż to było do tej pory. W czasie kolejnych wyborów nie został już wybrany do Sejmu Krajowego i od 1913 roku związał się z nowo powstałym PSL „Piast”.

Po wybuchu pierwszej wojny światowej, wobec ofensywy armii rosyjskiej nacierającej na Lwów, przeniósł Biuro Patronatu do Nowego Sącza, potem do Wiednia, by w 1916 roku powrócić do Lwowa. Będąc zwolennikiem Naczelnego Komitetu Narodowego i Legionów Polskich wzywał do składania ofiar na polski skarb wojenny. Z datków kas oszczędnościowo-pożyczkowych wsparł finansowo wydanie kilku dzieł, m.in.: Adama Krzyżanowskiego i Kazimierza Komanieckiego „Statystyka Polska”, Eugeniusza Romera „Geograficzno-statystyczny atlas Polski” oraz dwutomowego dzieła „Polska w kulturze powszechnej”, które zostało opracowane pod redakcją Feliksa Konecznego.

Na początku 1919 roku Franciszek Stefczyk zakończył swoją pracę w Biurze Patronatu i przeszedł na emeryturę. Jednak już w lutym tego roku otrzymał nominację na dyrektora Centralnej Kasy Spółek Rolniczych w Warszawie. Należał do organizatorów Państwowego Banku Rolnego, w którym piastował urząd dyrektora, a potem prezesa. Z jego inicjatywy utworzono też Spółdzielczy Instytut Naukowy w Krakowie, gdzie zajmował stanowisko pierwszego prezesa Rady Zwiadowczej. W grudniu 1919 roku premier Ignacy Paderewski mianował go prezesem Głównego Urzędu Ziemskiego w randze wiceministra. Zajął się wówczas przygotowywaniem dla Sejmu projektu ustawy o reformie rolnej, który jednak nie doczekał się rozpatrzenia i realizacji.


W 1920 roku Franciszek Stefczyk na zlecenie Ministra Skarbu objął przewodnictwo Komisji dla sprawy pożyczki dolarowej w USA z przeznaczeniem na stabilizację polskiej waluty. Po powrocie do kraju przebywał przeważnie w Krakowie, gdzie przeniesiono Centralną Kasę Spółek Rolniczych. Brał też udział w organizacji Banku Polskiego. W 1922 był kandydatem do Sejmu z ramienia Stronnictwa Katolicko-Ludowego. Po poniesionej klęsce wycofał się z życia politycznego. Jako fachowiec od spółdzielczości i rolnictwa cieszył się uznaniem prezydenta Stanisława Wojciechowskiego, u którego bywał na tzw. obiadach czwartkowych. Na jednym z nich wygłosił referat „Rola spółdzielczości w uprzemysłowieniu rolnictwa”

W czerwcu 1924 roku doprowadził do połączenia związków i central gospodarczych spółdzielni rolniczych w naczelną organizację pod nazwą „Zjednoczenie Związków Spółdzielni Rolniczych Rzeczpospolitej Polskiej z siedzibą w Warszawie”. Na prezesa tej organizacji wybrano jednomyślnie Franciszka Stefczyka. Zygmunt Chmielewski pisał wtedy o nim: „człowiek małego wzrostu, o obliczu pogodnem, lecz necechowanem energią i stanowczością”. Na I Kongresie Rolniczym w Warszawie wygłosił swój ostatni referat „ Stanowisko spółdzielczości w rolnictwie” będący jego ideowym testamentem.

Franciszek Stefczyk zmarł 30 czerwca 1924 roku w Krakowie i został pochowany na cmentarzu Łyczakowskim. Za swoją działalność na polu spółdzielczości został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.

oprac. Joanna Radziewicz

Literatura:

  1. Cywiński, B.: Idzie o dobro wspólne... Opowieść o Franciszku Stefczyku. Wyd. 2. Sopot : Fundacja na Rzecz Polskich Związków Kredytowych ; Warszawa : "Trio", 2005.
  2. Gurnicz, A.: Franciszek Stefczyk : życie, poglądy, działalność. Warszawa : Zakł.Wydaw. CRS, 1976.
  3. Żabko-Potopowicz, A.: Pionierzy postępu w rolnictwie polskim. Warszawa : LSW, 1977.
  4. Polski Słownik Biograficzny T.63/2 z.177, s. 256-260.
  5. Bogacz, S.: W setną rocznicę urodzin dr. Franciszka Stefczyka. Przegląd Mleczarski 1961 nr 12, s.3-4.



strona główna biblioteki poprzednia strona      następna strona spis treści    redakcja


 © Centralna Biblioteka Rolnicza, Warszawa 2011