Strona gĹ,Ăłwna serwisu biblioteki - www.cbr.edu.pl

Rolniczy Magazyn Elektroniczny

             Centralna Biblioteka Rolnicza

Styczeń 2010   Nr 35   ISSN 1734-3070


strona główna biblioteki poprzednia strona      następna strona spis treści    redakcja


  Zasłużeni Polacy

Wojciech Bogumił Jastrzębowski - przyrodnik
 

   Wojciech Bogumił Jastrzębowski, syn Mateusza i Marianny z Leśniowskich urodził się 19 kwietnia 1799 roku we wsi Gierwaty na Mazowszu. Wcześnie osierocony przez obojga rodziców, w trudnych warunkach ukończył szkołę w Płocku oraz liceum w Warszawie. W 1820 roku rozpoczął studia na Uniwersytecie Warszawskim na Wydziale Budownictwa i Miernictwa; we wrześniu 1822 roku przeniósł się na Wydział Filozoficzny – Oddział Historii Naturalnej, gdzie zgłębiał nauki przyrodnicze. Jego zdolności i pracowitość zwróciły uwagę grona profesorskiego i zanim jeszcze uzyskał stopień magistra (w 1825 roku), otrzymał już nominację na preparatora przy gabinecie fizycznym, prowadzonym przez profesora Karola Skrodzkiego. W dziedzinie fizyki Wojciech Jastrzębowski odznaczał się niezwykłą kreatywnością, czego wyrazem było skonstruowanie gnomografu – zegara słonecznego na nieregularnej powierzchni. Za pomocą tego przyrządu w 1828 roku na wielkiej bryle granitowego kamienia narzutowego w parku botanicznym w Warszawie wykreślił taki właśnie zegar. Próbował również opracować narzędzie do ważenia wody atmosferycznej dla celów meteorologii, które niestety okazało się niepraktyczne. Jego wynalazki spotkały się z uznaniem władz uniwersyteckich i życzliwym przyjęciem Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

Inną dziedziną zainteresowań młodego badacza była meteorologia. W 1829 roku wydał on rozprawę „O odmianach powietrza i fizycznych porach roku w naszym klimacie”. Na podstawie obserwacji królewskiego astronoma ks. Karola Bystrzyckiego i Antoniego Magiera z lat 1779-1828 opracował on także klimat Warszawy, dodając odpowiednią mapkę graficzną zmienności poszczególnych jego elementów (1829 r.).

Jednak szczególne znaczenie w życiu Wojciecha Jastrzębowskiego miała botanika. Zajmował się nią już od 1823 roku, zbierając w czasie licznych wycieczek i podróży rośliny dla Ogrodu Botanicznego oraz materiały do zielnika nad którym pracował pod kierownictwem profesora Michała Szuberta. Poszukiwania w okolicach Mazowsza, Podlasia, Gór Świętokrzyskich i Tatr oraz opisy wielu roślin nie znanych uprzednio znalazły uznanie wśród władz uniwersyteckich, które w 1828 roku powierzyły mu stanowisko adiunkta naturalisty. Jego zielnik z lat 1824-1830 zgromadził łącznie 1151 gatunków roślin krajowych.

Wybuch powstania listopadowego przerwał pracę naukową Wojciecha Jastrzębowskiego. Walczył on jako szeregowiec artylerii gwardii narodowej, brał udział w bitwie pod Grochowem. W 1831 roku ogłosił traktat „Wolne myśli żołnierza polskiego, czyli myśli o wiecznym pokoju miedzy narodami cywilizowanemi”, zawierający gotową konstytucję dla Europy ujętą w 77 paragrafów. W związku z tym po upadku powstania miał trudności ze znalezieniem pracy i w ciągu kilku lat utrzymywał się jako prywatny nauczyciel.

Od 1836 roku był zatrudniony jako nauczyciel fizyki, botaniki, zoologii, mineralogii oraz ogrodnictwa w Instytucie Agronomicznym w Marymoncie. Był to najszczęśliwszy okres w jego życiu, nie tyle płodny w pracę naukową, co pozwalający na rozwiniecie niezwykłych talentów pedagogicznych. Wojciech Jastrzębowski nazywany przez studentów „Jastrzębiem”, chyba dla kontrastu, był człowiekiem łagodnym i bardzo lubianym przez młodzież. Posiadał zdolności muzyczne i rysunkowe, dlatego jego wykłady bardzo często przybierały formę ilustrowaną. Słynne były organizowane przez niego wycieczki wakacyjne po Polsce, w czasie których zwiedzał z uczniami tereny ciekawe pod względem przyrodniczym i gospodarskim. Wraz z Michałem Oczapowskim zorganizował przy Instytucie pole doświadczalne oraz ogród botaniczny. Całkowicie oddany zajęciom pedagogicznym, nie miał zbyt wiele czasu na pracę naukową. W tym czasie ukazały się jedynie prace, które stanowiły dorobek z okresu przedpowstaniowego: „Wypadki dostrzeżeń meteorologicznych czynionych w Warszawie przez blisko pół wieku 1779-1828” (1841), „Kompas polski” (1843) oraz podręczniki: „Historia naturalna zastosowana do potrzeb życia praktycznego” (1854-1856), „Mineralogia” (1851), „Stychologia, czyli nauka o początkach wszechrzeczy, zastosowana do potrzeb życia czynnego i do rzeczy krajowych” (1849, 1856). Publikacje te obrazują treść marymonckich wykładów. Dopełnieniem może być „Historia naturalna ziemiańska” sporządzona na podstawie notatek jego ucznia Karola Majewskiego. Jeden z rozdziałów poświęcony jest wykładom z ogrodnictwa.

Na skutek nieporozumień z nowym dyrektorem Instytutu w Marymoncie, Sewerynem Zdzitowieckim, w 1858 roku Wojciech Jastrzębowski ustąpił z zajmowanego stanowiska. Przez krótki okres był inspektorem szkoły powiatowej w Warszawie, a w 1860 roku Komisja Rządowa Przychodów i Skarbu Królestwa Polskiego na wniosek Dyrekcji Wydziału Dóbr i Lasów Rządowych powierzyła mu funkcję komisarza leśnego z zadaniem zalesiania terenów Czerwonego Boru i dokształcania kadr leśnych. Osiadł on w Feliksówce pod Brokiem, gdzie w ciągu 10 lat zasadził i wyhodował około miliona sztuk i blisko 200 gatunków drzew. Niebawem Feliksówka stała się nowoczesnym ośrodkiem szkolenia młodzieży. 5 września 1861 roku powołano tu Zakład Praktyki Leśnej, którego zadaniem było „wykształcić leśników, zdolnych nie tylko do prowadzenia gospodarstwa leśnego, lecz i do systematycznego urządzania lasów, dotąd w zaniedbaniu będących. Zakład ten przedstawia nowe warunki rozwoju nauk leśnictwa. Dotąd praktyka leśna nie przedstawiała żadnych prawie środków do należytego wykształcenia się w leśnictwie, prócz własnego popędu i zamiłowania młodych ludzi do zawodu, a będąc rozdzielona na kilkadziesiąt leśnictw, nie mogła mieć ani jednego kierunku, ani najmniejszej pewności prowadzenia. Teraz przeciwnie, młodzież zgromadzona w jednym miejscu, znajduje odpowiednie środki do wykształcenia się w praktyce leśnej – a po części i w naukach przyrodniczych, ogrodnictwie, jedwabnictwie, pszczelnictwie i innych gałęziach kultury (…). Przewodnictwo zasłużonego profesora, jakim był Wojciech Jastrzębowski zapewniało powodzenie zamierzonego celu. Na terenie Feliksowa powstało także jedyne w tej części ziem polskich arboretum oraz specjalistyczna biblioteka.

W Feliksowie przeżył on powstanie styczniowe. W ten sposób już po raz drugi na jego karierze zawodowej zaciążył zbrojny czyn narodowy. Po jego upadku na nowo podjął trud zalesiania. W sumie w samym Czerwonym Borze obsadzono ponad 10 tysięcy mórg nieużytków. Ponadto napisał kilka prac popularyzujących praktykę. Należą do nich: „Raj odzyskany” (1869), w której propagował kulturę ziemi , „Cudowna potęga rydla i pługa, płużycy i sochy skierowana do pręta, morgi i włóki ziemi” (1868), zachęcająca do zakładania szkółek drzew oraz „Druga odpowiedź na uczynione u nas przed ćwiercią wieku, a nierozwiązane dotąd pytanie: która nauka najpotrzebniejsza jest dla człowieka i najwielostronniej go ubogacająca? Rzecz napisana na kolanie w chwilach wolnych od pracy Bożej, dokonywanej wśród pustyni Czerwonomorskiej, nawołująca do maksymalnego wykorzystania każdego ziarna, aby ziemia mogła wydać plon.

W 1874 roku Wojciech Jastrzębowski przeszedł na zasłużoną emeryturę i na zawsze rozstał się z Feliksowem, któremu poświęcił 14 lat swojego życia. Po powrocie do Warszawy wziął w dzierżawę ogród na Czystem i założył tam plantację drzew ginących. Według jego zaleceń kolej Warszawsko-Wileńska miała zakładać żywopłoty wzdłuż plantów oraz szkółki przy stacjach. Między Warszawą a Grodziskiem Mazowieckim posadzono wówczas wiele drzew i krzewów.


Wojciech Jastrzębowski zmarł 30 grudnia 1882 roku w Warszawie i został pochowany na Powązkach.

Joanna Radziewicz

Literatura:

  1. Dymek, Benon: Wojciech Bogumił Jastrzębowski (1799-1882) : botanik, wizjoner zjednoczonej Europy. Warszawa : Wydaw. SGGW, 2003.
  2. Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego Księga Pamiątkowa ku uczczeniu potrójnej rocznicy zaczątków, założenia i utrwalenia Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie (1906-1911-1916-1936) / wyd. staraniem Senatu Akademickiego Szkoły ; pod red. Franciszka Staffa. Warszawa : Druk. Techniczna, 1937. s. 201-214.
  3. Jankowski E.: Wojciech Bogumił Jastrzębowski. Ogrodnik Polski 1883 nr 2 s.45-46.
  4. Polski Słownik Biograficzny 1964-1965 t.11 s.73-74.



strona główna biblioteki poprzednia strona      następna strona spis treści    redakcja


 © Centralna Biblioteka Rolnicza, Warszawa 2010