Strona główna serwisu biblioteki - www.cbr.edu.pl

Rolniczy Magazyn Elektroniczny

             Centralna Biblioteka Rolnicza

Listopad 2009   Nr 34   ISSN 1734-3070


strona główna biblioteki poprzednia strona      następna strona spis treści    redakcja


  Użyteczne Informacje

Bociany
 

   Według współczesnej systematyki bocian biały Ciconia ciconia (L.) należy do bocianowatych Ciconiidae, t.j. do jednej z pięciu rodzin tworzących rząd brodzących Ciconiiformes. Do tego rzędu, poza bocianowatymi, należą także jeszcze cztery rodziny: czaplowate Ardeidae, ibisowate Threskiornithidae, warugi Scopidae i trzewikodzioby Balaenicipitidae. Rodzinę bocianowatych Ciconiidae tworzą trzy podrodziny: dławigady, marabuty i bociany oraz pięć rodzajów obejmujących łącznie 19 gatunków ptaków. Do podrodziny bocianów, poza 7 gatunkami bocianów, należą także 2 gatunki kleszczaków i 3 gatunki żabiru

Bocian biały i gatunki najbardziej z nim spokrewnione

Bocian biały (Ciconia ciconia) – jest to gatunek migrujący, zasiedlający tereny otwarte, obszary łąk, pola uprawne, a niekiedy także suche półpustynne pastwiska Afryki na południe od Sahary oraz Afryki Wschodniej i Południowej. Gnieździ się najczęściej pojedynczo w osiedlach ludzkich, ale w rejonach szczególnie zasobnych w pokarm gniazduje w skupiskach do 100 par. Zakłada gniazda na drzewach, budynkach lub innych wysokich konstrukcjach zbudowanych przez człowieka. Jego pokarm stanowią drobne kręgowce lądowe i wodne oraz owady i inne bezkręgowce. Zazwyczaj żeruje pojedynczo na wilgotnych łąkach i polach. Chętnie wykorzystuje prace polowe, będące źródłem potencjalnego pokarmu. Upierzenie ciała tego ptaka jest białe, z wyjątkiem lotek na skrzydłach, które są koloru czarnego. Długi dziób i nogi są barwy czerwonej. Młode osobniki mają nogi i dziób czarne. Gatunek nie jest zagrożony globalnie.

Bocian białobrzuchy (Ciconia abdimii) – zasiedla on tereny trawiaste, często w pobliżu zbiorników wodnych i rzek oraz tereny półpustynne środkowej Afryki, od Senegalu po Somalię. Regularnie wędruje poprzez równik, w związku z przemiennym występowaniem pory suchej i deszczowej. Jest on wielkości małego bociana czarnego, ale odróżnia się od niego białym upierzeniem na grzbiecie i kuprze. Nieopierzona część głowy tego ptaka jest koloru niebieskiego, dziób oliwkowoszarego, a staw skokowy i palce są koloru czerwonego. Jego pokarm stanowią duże owady, zwłaszcza szarańcza wędrowna, gąsienice sówki, pasikoniki, świerszcze, a niekiedy także owady wodne. Żeruje pojedynczo, ale podczas pożarów sawanny gromadzi się w duże stada i żeruje bezpośrednio przed ścianą ognia. Gnieździ się na drzewach, nierzadko w obrębie osiedli ludzkich. Gatunek ten nie jest zagrożony globalnie.

Bocian białoszyi (Ciconia episcopus) – jest to gatunek osiadły, występujący w Afryce oraz w pasie od Indii po Filipiny i Indonezję. Zamieszkuje głównie tereny podmokłe, a więc doliny rzek i jezior, pola ryżowe, bagna, laguny nadmorskie, a nawet rafy koralowe. Jego gniazda spotyka się również w lasach i na zrębach leśnych. Cechą charakterystyczną tego ptaka jest stosunkowo szeroka, biało upierzona szyja, kontrastująca z błyszczącym czarnobrązowym tułowiem i skrzydłami. Długość jego ciała osiąga przeciętnie 86 cm. Jego pokarm stanowią bardzo liczne grupy drobnych zwierząt: ryby, żaby, węże, jaszczurki, kraby, mięczaki, bezkręgowce morskie i duże owady. Żeruje samotnie, rzadko wykorzystując pożary sawanny. Gatunek nie jest zagrożony globalnie.

Bocian garbaty (Ciconia stormi) – gatunek ten zasiedla głównie wilgotne i podmokłe tereny Indonezji. Zamieszkuje przede wszystkim brzegi jezior, doliny rzeczne, pola ryżowe, nadmorskie laguny, a nawet rafy koralowe. Spotyka się go również na sawannach i polach uprawnych. Pokarm tego ptaka stanowią głównie ryby i inne drobne kręgowce i bezkręgowce występujące w tym środowisku. Gnieździ się on pojedynczo na drzewach, unika terenów otwartych. Charakteryzuje się sylwetką z wyraźnie zaznaczonym garbem. Jest to jeden z najrzadziej spotykanych bocianów, więc może być zaliczany do gatunków zagrożonych globalnie.

Bocian sinodzioby (Ciconia maguari) – jest to gatunek migrujący lokalnie, zamieszkujący nizinne tereny na wschód od Gujany po południową Argentynę i Chile. Preferuje rozmaite środowiska podmokłe i wilgotne, bagna, pampasy z oczkami wodnymi, tereny zalewowe w dolinach rzecznych, pola ryżowe i wybrzeża morskie. Gnieździ się na drzewach lub w trzcinach, w małych koloniach. Żeruje pojedynczo lub w małych grupach. Jego pokarm stanowią: żaby, kijanki, drobne gryzonie, węże, kraby, ryby – zwłaszcza węgorze oraz owady wodne. W porównaniu z innymi przedstawicielami podrodziny bocianów jest on ptakiem dużym. Długość ciała waha się w od 97 do 102 cm. Upierzenie jest czarno-białe. Czarna jest dolna część grzbietu, lotki i sterówki oraz pokrywy wielkie. Reszta piór jest biała. Pisklęta są całe czarne. Dziób jest prosty z ciemnoczerwonym zakończeniem, a nogi są koloru pomarańczowoczerwonego. Gatunek ten nie jest zagrożony globalnie, choć lokalnie obserwuje się drastyczne spadki liczebności.

Bocian czarnodzioby (Ciconia bociana) – jest to gatunek migrujący, zamieszkujący teren Chin i Japonii. Zasiedla on głównie podmokłe lasy, wilgotne łąki, brzegi jezior i doliny rzek, a także bagna i pola ryżowe. Ptak ten gnieździ się pojedynczo lub w bardzo małych grupach, a gniazdo umieszcza na drzewach (często suchych) lub wyjątkowo na budynkach. Żeruje pojedynczo, a jego pokarm stanowią ryby, płazy, drobne ssaki, duże owady, ślimaki i dżdżownice. Wielkość światowej populacji tego gatunku szacuje się na 2 503 000 osobników. Jest to gatunek zagrożony globalnie.

Bocian czarny (Ciconia nigra) - jest to gatunek wędrowny, występujący w Europie środkowej i wschodniej, a także w Azji. Zasiedla bardziej rozległe kompleksy leśne, podmokłe łąki , bagna i zbiorniki wodne. Wykorzystuje też sąsiedztwo rzek i strumieni. Gnieździ się pojedynczo na drzewach, a jedna para może posiadać kilka gniazd zajmowanych przemiennie. Podstawowy pokarm tego ptaka stanowią ryby, płazy, owady i skorupiaki. Jest to drugi, obok bociana białego, gatunek występujący w Polsce. Jego liczebność szacuje się na około 1100-1200 par lęgowych. Długość jego ciała osiąga przeciętnie 97 cm. Charakteryzuje się czarnym upierzeniem wierzchnim, a od spodu białym. Jego dziób i nogi są koloru czerwonego. Gatunek jest w Polsce objęty ścisłą ochroną i należy do tzw. gatunków strefowych – co oznacza, że przez cały rok wokół jego gniazda obowiązuje strefa ochronna o promieniu 100 m, a w okresie od 1 marca do 31 sierpnia strefa ta zostaje rozszerzona do 500 m. Nie jest on zagrożony globalnie.

Kleszczak afrykański (Anastomus lamelligerus) – jest to gatunek regularnie wędrujący przez równik, w związku z porą suchą i deszczową, występujący w Afryce Środkowej poza pasem pustyń i strefy puszcz tropikalnych oraz na Madagaskarze. Zasiedla on tereny zalewowe, podmokłe i wilgotne. Spotykany jest także na sawannach, pożarzyskach i zrębach leśnych. Gnieździ się kolonijnie w trzcinach lub na niskich drzewach. Żeruje najczęściej o zmierzchu, poszukując głównie słodkowodnych małży (Ampularia) i słodkowodnych ślimaków z rodzaju Pila i Lanistes ovum oraz ślimaków lądowych Limicolaria martensiana. Jego pokarm stanowią także ryby, żaby, kraby i owady. Pod względem wielkości ptak ten przypomina bociany. Długość jego ciała zamyka się w granicach 80-92 cm. Gatunek nie jest zagrożony globalnie.

Kleszczak azjatycki (Anastomus oscitans) – jest to gatunek koczujący lokalnie, w zależności od poziomu wód, zamieszkujący Półwysep Indyjski, z wyjątkiem regionu indomalajskiego. Żyje w pobliżu jezior, kanałów, rzek, na polach ryżowych czy bagnach. Zakłada gniazda na dużych drzewach w pobliżu ludzkich domostw. Jego pokarm stanowią ślimaki słodkowodne z rodzaju Pila, a także żaby, kraby i duże owady. Długość jego ciała dochodzi do 80 cm. Posiada charakterystyczny dziób z piłkowatymi krawędziami, a w upierzeniu przypomina bociana białego. Gatunek nie jest zagrożony globalnie.

Żabiru czerwononogi (Ephippiorhynchus asiaticus) – jest to gatunek osiadły, ewentualnie przemieszczający się w poszukiwaniu pokarmu. Występuje na Półwyspie Indyjskim, w południowo-wschodniej części Półwyspu Indochińskiego oraz w Australii i Nowej Gwinei. Zasiedla różnorodne środowiska wilgotne i podmokłe takie jak: brzegi jezior, bagna koryta rzek, laguny, zarośla namorzynowe i namuliska. Gnieździ się pojedynczo, zwykle na szczytach dużych drzew. Żeruje także pojedynczo, w bardzo specyficzny sposób. W płytkiej wodzie wykonuje zamaszyste ruchy dziobem w celu zlokalizowania potencjalnej ofiary, a w wodzie czystej energicznie podskakuje, by ją wypłoszyć. Jego pokarm stanowią głównie ryby, żaby, żółwie, kraby, krewetki, mięczaki i stawonogi. Długość jego ciała dochodzi do 130 cm. Posiada czarny, sztyletowaty dziób oraz szkarłatne nogi. Odmienność płciowa wyraża się poprzez kolor oczu. Samica ma żółtą tęczówkę, natomiast samiec czarną. Gatunek nie jest zagrożony globalnie.

Żabiru afrykańskiv (Ephippiorhynchus senegalensis) – jest to gatunek osiadły, występujący w środkowej i południowej Afryce. Zamieszkuje różnorodne tereny wilgotne i podmokłe takie jak bagna, wilgotne łąki, koryta rzek, brzegi jezior. Zdecydowanie unika obszarów leśnych. Zakłada gniazda na szczytach dużych pojedynczych drzew, a niekiedy również na klifach. Żeruje zwykle pojedynczo, a przy obfitości pokarmu, w grupach. Żywi się rybami, płazami, gadami, krewetkami, krabami, owadami i drobnymi ssakami. Posiada czarno-białe upierzenie. Podobnie jak w przypadku żabiru czerwononogiego kolor oczu jest czynnikiem odróżniającym płcie. Cechą charakterystyczną tego gatunku jest stosunkowo długi dziób koloru czerwonego z czarnym pasem znajdującym się mniej więcej w połowie jego długości. Górna część dzioba u nasady posiada specyficzną żółtą płytkę. Ozdobnymi elementami są dwa jasne koraliki umiejscowione na podbródku. Gatunek nie jest zagrożony globalnie.

Żabiru amerykański (Ephippiorhynchus mycteria) – jest to gatunek występujący w Ameryce Południowej i Północnej. Poza sezonem lęgowym małe grupy koczują, niekiedy przelatują nad Andami. Zasiedla różnorodne obszary wilgotne i podmokłe, między innymi: bagna, brzegi jezior, koryta rzek czy pola ryżowe. Najczęściej gnieździ się pojedynczo, na koronach palmy Copernicia tectorum lub w wysokich namorzynach. Żeruje na lądzie lub w wodzie. Jego pokarm to ryby, żaby, węże, młode kajmany, owady i żółwie. W ostatnim czasie w południowej części USA obserwowany jest bardzo wyraźny spodek liczebności populacji tego gatunku oraz proces wycofywania się z wielu terenów (od Teksasu do Alabamy).

Historia występowania bociana w Europie oraz jego związek z człowiekiem

   Najstarsze szczątki bocianów z terenu Polski pochodzą z okresu mezolityczno-neolitycznego czyli sprzed 7-4 tys. lat p.n.e. Do końca XIX wieku bocian biały był związany z krajobrazem dolin rzecznych oraz pasem pojezierzy, obfitującym w łąki i bezodpływowe niecki, zajęte przez torfowiska. Można więc założyć, że gniazda tych ptaków były skoncentrowane w pasie pojezierzy od Szlezwiku -Holsztynu po Litwę i północną Białoruś oraz w dolinach rzek. Na zachodzie Europy zmiany w środowisku zachodziły wcześniej i bociany występowały w coraz większym rozproszeniu. Początkowo opuszczały one tereny najbardziej oddalone od dolin rzecznych, potem doliny mniejszych rzek i utrzymywały się tylko w dolinach rzek największych by w końcu i tu opuścić na stałe wiele miejscowości.

Bocian od zamierzchłych czasów cieszył się zainteresowaniem i sympatią człowieka. Jak podaje profesor Eugeniusz Janota, najstarsze informacje pochodzą z czasów starożytnego Rzymu, gdzie najprawdopodobniej ptaki te budowały gniazda na świątyni bogini Concordii, a cesarz Hadrian kazał wybić medal upamiętniający to wydarzenie. Również fakt, że prawo starożytnych Izraelitów zabraniało zabijania bocianów, świadczy o nadzwyczaj długiej ich współzależności z człowiekiem. Większość informacji o gniazdowaniu bocianów w obrębie osad ludzkich w naszej części Europy pochodzi dopiero z XV-XVI wieku. Ich źródłem są stare drzeworyty z panoramami miast lub zamków, na których czasami zaznaczono obecność bocianiego gniazda. W Polsce najwcześniejsze doniesienia również pochodzą z tego okresu. Pośrednio wspominał o tym Jan Długosz. Mateusz Cygański, autor pierwszego dzieła ornitologicznego pt.: „Myślistwo ptasze” z 1584 roku określił bociany jako „ptaki domowe”. Jednak najważniejszym doniesieniem jest zapis Stefana Falimirza z 1534 roku zawarty w jego zielniku, czyli podręczniku dla aptekarzy. Po omówieniu różnych medykamentów, jakie można przyrządzić z bociana, napisał on także: „jest też drugi bocianów rodzaj, na grzbiecie wszystek czarny, a pod brzuchem trochę bialszy, ale nie lęgną się przy ludziech, ale na bagnach”, co przypuszczalnie świadczy o tym że gnieżdżenie bociana białego w pobliżu osad ludzkich w Polsce musiało nastąpić już znacznie wcześniej.

Badania nad liczebnością i rozmieszczeniem bociana białego w Polsce mają już niemal 130-letnią tradycję. Pierwszą taką próbę podjął w 1876 roku ksiądz profesor Eugeniusz Janota, który przeprowadził inwentaryzację gniazd tego gatunku na ziemiach ówczesnej Galicji. Na podkreślenie zasługuje fakt, iż były to pierwsze tego typu badania w świecie. W późniejszym okresie badania prowadzono w wielu częściach Polski. W latach 1905 i 1912 przeprowadzono liczenie bocianich gniazd w dawnych Prusach Wschodnich, a w 1907 roku – na Śląsku. Piętnaście lat później przeprowadzono kolejną inwentaryzację na tym terenie, a w latach 1928-1934 na ówczesnym niemieckim Górnym Śląsku wykonywano już regularne coroczne badania populacyjne. Stopniowo zaczęto przeprowadzać liczenie gniazd w dorzeczu dolnej Wisły, w Wielkopolsce, na Ziemi Lubuskiej oraz na pograniczu Wielkopolski i Pomorza. W 1934 roku na wniosek Ernsta Schza zorganizowano na znacznym obszarze Europy Pierwsze Międzynarodowe Liczenie Gniazd Bociana Białego. Drugie tego typu wydarzenie miało miejsce już po drugiej wojnie światowej, w 1958 roku.

Ogromny postęp wiedzy na temat światowej populacji bociana był możliwy dzięki przeprowadzeniu w 1974 roku Trzeciego Międzynarodowego Liczenia Bociana Białego, który swym zasięgiem, masowością i dokładnością przekroczył dwa poprzednie oraz zapoczątkował nowy etap gromadzenia danych na temat populacji tego ptaka w skali całego areału jego występowania. Od tej pory przez następne trzydzieści lat, regularnie w połowie dekady dokonywano kolejnego liczenia. Na podstawie zgromadzonych wówczas danych opracowano także pierwszą mapę rozmieszczenia tego gatunku na terenie naszego kraju.

Ostatni, Szósty Międzynarodowy Spis Bociana Białego w Polsce odbył się w latach 2004-2005. Dane zebrano za pomocą dwóch uzupełniających się wzajemnie metod tj. poprzez rozesłanie odpowiednich ankiet oraz w wyniku bezpośrednich kontroli. Pozwoliło to na zebranie informacji o populacji krajowej, a także umożliwiło obserwowanie zachodzących zjawisk dokładniej i szybciej, niż miało by to miejsce w przypadku stosowania metod statystycznych, w oparciu o wybrane powierzchnie próbne. Najbardziej istotnym celem spisu było ustalenie stanu liczebnego populacji lęgowej bociana białego w skali całego kraju oraz jednostek administracyjnych większych niż gmina. W bazie danych Polskiego Towarzystwa Przyjaciół Przyrody „pro Natura” udało się zgromadzić ponad 113 tys. „zestawów informacji o gniazdach, zamieszkujących je parach i efektach ich lęgów oraz o miejscowościach, w których gniazd nie stwierdzono”, które zawierały wiadomości o 61 tys. gniazd.

Bocian zasiedla praktycznie całą Polskę. Wyjątkiem są pasma górskie i większe kompleksy leśne takie jak: Puszcza Notecka, Puszcza Białowieska, Puszcza Augustowska oraz Bory Tucholskie i Bory Dolnośląskie, choć i w obrębie tak dużych lasów, jeżeli w pobliżu występują większe łąki, zakłada gniazda nawet w pojedynczych gospodarstwach. Rozmieszczenie gniazd bocianich jest nierównomierne. Północno-wschodnia część kraju jest zasiedlona bardzo gęsto, w przeciwieństwie do części południowo-zachodniej, która jest pod tym względem dość uboga. Wyraźną granicę tych dwóch części wyznacza dolina Wisły. Duży zagęszczenie notuje się w dolinach takich rzek jak: Noteć, Warta, Bzura, Bug, San, dolna i środkowa Wisła oraz w mniejszym stopniu także Odra. W określonych warunkach dochodzi również do skupiania się wielu par bocianich na ograniczonej przestrzeni czyli tworzenia tzw. kolonii lęgowych. Są to zgrupowania co najmniej pięć par lęgowych, których gniazda w wypadku wsi są oddalone najwyżej o 200 metrów, a w przypadku gniazdowania z dala od osiedli ludzkich - 500 metrów. Najwięcej tego typu skupisk występuje w północno-wschodniej i wschodniej części kraju. Najczęściej liczą one 5-10 gniazd, ale bywają i większe. W Polsce kolonie rzadko osiągają liczebność 30 par lęgowych. Zdarzają się także przypadki powrotu do pierwotnego sposobu gniazdowania i do pierwotnego środowiska w zadrzewieniach na terenach zalewowych rzek. Skupiska takie występują np.: w dolinie Morawy, Dunaju, Sprewy i Prypeci. W naszym kraju kolonie powstają w środowiskach o najbogatszych zasobach pokarmowych.

Pobyt bociana w Polsce

   Bociany spędzają w naszym kraju około pięciu miesięcy. Pierwsze osobniki przylatują zazwyczaj na przełomie drugiej i trzeciej dekady marca, a ostatnie gniazda bywają zasiedlane w połowie maja. Między północną a południową częścią Polski różnica przylotów wynosi zaledwie 3 dni. Tylko w co trzecim gnieździe samiec i samica pojawiają się jednocześnie. W pozostałych przypadkach jeden z ptaków przylatuje z pewnym opóźnieniem. Średnio różnica ta wynosi około 7 dni, choć zdarzają się przypadki, że oczekiwanie na partnera przeciąga się do całego miesiąca. Wczesny przylot na lęgowisko i szybkie zajęcie gniazda zwiększa szanse na zajęcie bogatszego w pokarm siedliska i osiągnięcie większego sukcesu rozrodczego.

Gniazdo

   Powszechnie wiadomo, że bociany przez wiele sezonów lęgowych wykorzystują to samo gniazdo. Po powrocie z zimowiska, ptaki poprawiają jego strukturę, naprawiają uszkodzenia powstałe jesienią i zimą oraz nanoszą świeży materiał na wyściółkę. Taka strategia pozwala na zaoszczędzenie czasu, a co za tym idzie szybsze przystąpienie samicy do składania jaj i w konsekwencji wcześniejsze odchowanie piskląt. Możliwość odniesienia większego sukcesu rozrodczego w wyniku przejęcia gotowego już gniazda może być przyczyną walk pomiędzy poszczególnymi osobnikami, które często przybierają dość gwałtowny charakter i mogą doprowadzić do poważnych uszkodzeń ciała. Bociany budują stosunkowo duże gniazda. Ich wielkość wynosi przeciętnie 1,0 – 1,5 metra, a wysokość osiąga przeważnie 0,5 – 2,0 metrów. Są one umiejscowione na słupach telefonicznych i energetycznych, dachach budynków, drzewach, kominach oraz innych obiektach. Warto też podkreślić, że wprawdzie gniazda bocianie nierzadko mają wieloletnią historię, to jednak tylko nieliczne pary zajmują jedno gniazdo dłużej niż przez pięć sezonów lęgowych. Zazwyczaj po jego opuszczeniu ptaki w następnym sezonie budują nowe gniazdo w odległości 10-20 kilometrów.

Składanie i wysiadywanie jaj oraz wychów młodych

   Bocian jest jednym z bardzo wielu gatunków ptaków, które przystępują do lęgów tylko raz w roku. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest przede wszystkim długi okres inkubacji jaj oraz stosunkowo wolne tempo wzrostu i rozwoju piskląt. Jaja są składane przeważnie w pierwszej dekadzie kwietnia, a ich ilość jest uzależniona m.in.: od wieku samicy, jej stanu fizjologicznego i terminu oraz miejsca przystąpienia do lęgu. W Polsce samice znoszą najczęściej 4 jaja. Tuż po zniesieniu są one wapiennobiałe, a w miarę wysiadywania nabierają barwy brudnobrązowej z ciemniejszymi plamami. Ich średnia masa wynosi 110 gram, a przeciętne wymiary to 73x52 milimetra. Wysiadywanie rozpoczyna się po złożeniu drugiego lub trzeciego jaja i trwa przeważnie 33-34 dni. Uczestniczą w nim zarówno samice jak i samce, choć ich udział w tym procesie nie zawsze bywa jednakowy.

Po ponad miesięcznym okresie wzrostu i rozwoju pod osłoną skorupy jajowej następuje moment wykluwania się piskląt. Jest to proces trwający niekiedy kilka godzin. Młode samodzielnie wydostają się z jaja, rzadko pomagają im w tym rodzice. Pisklęta bociana wykluwają się asynchronicznie. Zdarza się, że różnica wielu pomiędzy pierwszym a ostatnim osobnikiem wynosi nawet 7 dni. W pierwszym okresie po urodzeniu mają one zamknięte oczy, ważą przeciętnie 70-77 gram i są pokryte szarobiałym puchem, a ich dziób i nogi są koloru czarnego.

Pisklęta bociana zalicza się do grupy „półgniazdowników”, co oznacza, że w momencie wyklucia z jaj są one organizmami niepotrafiącymi samodzielnie utrzymać stałej wewnętrznej temperatury ciała, dlatego istnieje konieczność ciągłego przebywania w gnieździe jednego z rodziców. Przyrost masy ciała i wzrost upierzenia młodych osobników następuje bardzo szybko. Po upływie 4 dni ich masa ciała ulega podwojeniu, w ciągu kolejnych 15-17 dni powiększają swój ciężar ponad dziesięciokrotnie i ważą przeciętnie 1,5-2,0 kilogramów, by w 7 tygodniu życia osiągnąć masę około 3 kilogramów. Pisklętami opiekują się oboje rodzice. Zaraz po wykluciu leżą one na dnie gniazda, unosząc tylko głowy, potem siedzą na rozdętym, okrągłym brzuchu, opierając się na zgiętych, rozstawionych nogach, następnie zaczynają wstawać, by pod koniec zacząć intensywnie ćwiczyć skrzydła, podlatując nawet metr lub dwa ponad gniazdo.

Pisklęta bociana pozostają w gnieździe przeważnie 54-64 dni. Pierwsze loty oraz doskonalenie tej umiejętności trwają od końca pierwszej dekady lipca do pierwszych dni września. W południowej części Polski około 58% młodych osobników opuszcza po raz pierwszy gniazdo w okresie od 25 lipca do 9 sierpnia. Początkowo młode ptaki jeszcze przez 2-3 tygodnie przebywają w pobliżu rodziców, by potem całkowicie się usamodzielnić.

Każdego roku część par bocianich ponosi starty w lęgach. Według dotychczasowej oceny wynoszą one 15% wszystkich złożonych jaj, a wśród wyklutych piskląt ocenia się je na 10-15%. Przyczyny takiego stanu rzeczy można podzielić na dwie kategorie: naturalne (stanowiące przeciętnie 95,7% wszystkich strat ponoszonych w okresie rozrodu) oraz związane z działalnością człowieka. Do tych pierwszych zalicza się przede wszystkim: wyrzucenie z gniazda przez rodziców lub obce osobniki, śmierć z głodu, w wyniku choroby lub w wyniku działalności drapieżników oraz upadek z gniazda. Istotne znaczenie mają także czynniki atmosferyczne, zwłaszcza intensywne deszcze połączone z długotrwałym spadkiem temperatury. Drugą grupę strat stanowią czynniki antropogeniczne. Wśród nich wymienia się najczęściej zatrucie piskląt w wyniku spożycia znacznej ilości owadów lub gryzoni złapanych przez rodziców tuż po zastosowaniu środków chemicznych owadobójczych lub chwastobójczych oraz sznurki plastikowe znoszone do gniazda. Przedstawione powyżej przyczyny strat odnoszą się jedynie do okresu wysiadywania i wychowywania piskląt. Natomiast rozważając straty globalne w populacji bociana białego, z przykrością należy stwierdzić, że największym zagrożeniem dla tego ptaka jest działalność człowieka. Stanowi ona ponad 84% wszystkich przypadków śmiertelnych wśród bocianów w Polsce.

Podstawowym zagrożeniem dla bociana białego są:

  • obniżenie poziomu wód gruntowych,
  • ocieplenie klimatu i nieracjonalne zabiegi osuszające,
  • przekształcanie użytków zielonych w pola uprawne,
  • zanieczyszczenie wód i gleb środkami chemicznymi,
  • regulacje rzek oraz zmiana charakteru budownictwa wiejskiego. Odrębne zagadnienie stanowi śmiertelność bocianów w trakcie jesiennej wędrówki na zimowisko i w trakcie pobytu na nim, a także w czasie wiosennej migracji na lęgowisko. Niestety nadal tolerowany jest przez społeczność międzynarodową nielegalny odstrzał tych ptaków w rejonie Morza Śródziemnego i na Bliskim Wschodzie. Takie zjawiska mają miejsce również na terenie Francji, Hiszpanii i Włoch.

Odlot bocianów

   Odlot bocianów z ich lęgowisk rozpoczyna się w połowie sierpnia. Jako pierwsze odlatują osobniki dorosłe, które z różnych powodów nie dochowały się potomstwa. Kolejną falę wędrowców stanowią tegoroczne młode, a dopiero po 5-10 dniach odlatują ich rodzice. Szczególnie późno lecą ptaki, które ze znacznym opóźnieniem przystąpiły do lęgów. Zbierające się do odlotu ptaki zbierają się na łąkach i ścierniskach w duże grupy, zwane „sejmikami”. Kazimierz Wodzicki (1877) tak o nich pisał: „Na tych liczniejszych zborach odbywają się ceremonie, znajomości, ćwiczenia powietrzne, a jeżeli się już uznają za skompletowany korpus, wtedy też wybierają się w podróż”. Należy podkreślić, że wprawdzie bociany przy sprzyjających warunkach atmosferycznych potrafią przelecieć 200-250 kilometrów w ciągu dnia to jednak ich jesienna wędrówka niekiedy trwa do trzech miesięcy. Mają one do przebycia około 9-10 tysięcy kilometrów, muszą więc często zatrzymywać się w drodze, aby zregenerować siły i zdobyć pożywienie. Zdarzają się także postoje spowodowane niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi.

Bocian potrafi latać aktywnie, miarowo uderzając skrzydłami 12-130 razy na minutę. Taki lot pozwala na pokonywanie kilkukilometrowych dystansów, zwłaszcza nisko nad ziemią. Na dłuższych odcinkach wykorzystywany jest jednak lot szybowcowy, który wymaga znajdowania kominów ogrzanego, wznoszącego się do góry powietrza. Sprzyja temu wędrowanie stadne. Dobre warunki występują na obszarach łatwo nagrzewających, jak: góry, pustynie i obszary stepowe, natomiast trudniej bywa nad wodami, w tym także nad Morzem Śródziemnym, które ptaki omijają od strony wschodniej i zachodniej. W okresie wędrówki przez Europę ptaki pokonują średnio 150-200 kilometrów dziennie, z prędkością około 45 km/godzinę, ale zdarzają się i przeloty na dwukrotnie dłuższych dystansach. W gorącej Afryce, gdzie prądy powietrzne sprzyjają większym osiągom, dzienny dystans dochodzi do 500-700 kilometrów.

Joanna Radziewicz

Literatura:

  1. Jakubiec, Z., Szymoński, P.: Bociany i boćki. Wrocław: Wydaw. PTPP „pro Natura”, 2000.
  2. Grzędzicka, E.: Atlas ptaków Polski : Buchmann, 2007.
  3. Indykiewicz, P.: Kujawsko-pomorska populacja bociana białego Ciconia ciconia (L.) Bydgoszcz : "Logo", 2006.
  4. Indykiewicz, P.: Bocian biały Ciconia ciconia (L.) : VI Międzynarodowy Cenzus Bociana Białego. Bydgoszcz : "Logo", 2004.



strona główna biblioteki poprzednia strona      następna strona spis treści    redakcja


 © Centralna Biblioteka Rolnicza, Warszawa 2009