Strona gĹ,Ăłwna serwisu biblioteki - www.cbr.edu.pl

Rolniczy Magazyn Elektroniczny

             Centralna Biblioteka Rolnicza

Wrzesień 2009   Nr 33   ISSN 1734-3070


strona główna biblioteki poprzednia strona      następna strona spis treści    redakcja


  Zasłużeni Polacy

Teodor Marchlewski - wybitny genetyk, hodowca i ewolucjonista
 

   Teodor Edward Józef Marchlewski był najstarszym synem mieszanego małżeństwa polsko-angielskiego. Urodził się 12 lipca 1899 roku w Manchesterze, lecz już po roku jego rodzice na stałe osiedli w Polsce. Jego matka Fanny Hargreaves była Angielką, zaą ojciec, Leon Marchlewski, znanym polskim biochemikiem, profesorem i rektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Po uzyskaniu w 1918 roku świadectwa dojrzałości w Gimnazjum Państwowym im. w. Jacka w Krakowie, Teodor Marchlewski rozpoczął studia biologiczne na Wydziale Filozoficznym oraz z zakresu hodowli zwierząt na Studium Rolniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Już jako student wyróżniał się niebywałą inteligencją, rozległą wiedzą oraz talentami organizacyjnymi. Urządził wówczas Koło Przyrodników, skupiające studentów biologii, rolnictwa i medycyny. Jednocześnie pod kierunkiem Henryka Hoyera rozpoczął pracę w Zakładzie Anatomii Porównawczej Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie zaznajomił się z techniką badań histologicznych i anatomo-porównawczych. Pracował także na Wydziale Hodowli Zwierząt, a następnie na Wydziale Produkcji Zwierzęcej Państwowego Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach i Wydziale Propagandy Akademickiej Egzekutywy Wojskowej.

W 1922 roku Teodor Marchlewski uzyskał na Uniwersytecie Jagiellońskim tytuł doktora filozofii na podstawie rozprawy pt.: "Przyczynek do znajomości zwierząt domowych zachodniej Małopolski z czasów póĽnego średniowiecza". Jako jeden z pierwszych polskich biologów otrzymał stypendium Fundacji Rockefellera, które pozwoliło mu na kontynuowanie studiów za granicą. Kształcił się w Instytucie Hodowli Zwierząt Uniwersytetu w Edynburgu, na Uniwersytecie w Utrechcie oraz w laboratorium profesora Ojvinda Winge w Kopenhadze. W 1925 roku został mianowany młodszym, a w 1926 roku starszym asystentem w Katedrze Hodowli Zwierząt na Wydziale Rolniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie pod kierunkiem Leopolda Adametza przygotował swoją pracę habilitacyjną "O znaczeniu pewnych cech kraniologicznych u bydła", którą obronił w 1927 roku, uzyskując tytuł veniam legendi z zakresu hodowli zwierząt. W tym samym roku objął kierownictwo Zakładów im. Surzyckich w Boguchwale. Obok opieki naukowej nad fermami zwierząt gospodarskich prowadził tam także badania genetyczne i kraniologiczne oraz wykładał na Studium Rolniczym Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Na zlecenie rady Wydziału Filozoficznego tej uczelni opracował plany i nadzorował urządzanie Zootechnicznej Stacji Doświadczalnej w Zaułku Zakresowym. W 1931 roku Teodor Marchlewski został zastępcą profesora, a następnie w 1934 roku uzyskał tytuł profesora nadzwyczajnego w Katedrze Hodowli Ogólnej Chowu Drobnego Inwentarza i Mleczarstwa na Wydziale Rolniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Na tym stanowisku rozwinął bardzo ożywioną działalność naukową i organizacyjną, tak że już w roku akademickim 1938/1939 został wybrany na stanowisko dziekana tegoż wydziału.

W 1939 roku Teodor Marchlewski wraz z gronem profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego został aresztowany i wywieziony do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen. Jednak na skutek ciężkiej choroby, która w rezultacie spowodowała trwałe kalectwo, został on zwolniony już po kilku miesiącach. W czasie okupacji hitlerowskiej początkowo pracował w gospodarstwie Konary będącym własnością jego ojca, a następnie w latach 1941-1943 działał w Związku Hodowców Bydła Czerwonego Polskiego i w Związku dla Spraw Hodowli Zwierząt.

Natychmiast po oswobodzeniu Krakowa Teodor Marchlewski jako dziekan organizował, wraz z pozostałymi przy życiu profesorami, prace Wydziału Rolniczego. Na tym stanowisku pozostał do sierpnia 1945 roku. W tym samym roku już jako profesor zwyczajny przystąpił do organizacji Instytutu Zootechnicznego przy Wydziale Rolniczym. Wspólne działania Teodora Marchlewskiego i Mieczysława Czai doprowadziły do utworzenia w 1950 roku Instytutu Zootechniki w Krakowie, największej polskiej placówki naukowej zajmującej się hodowlą zwierząt. W latach 1950-1957 Teodor Marchlewski pełnił funkcję dyrektora tej placówki oraz kierownika Działu Biologii Hodowlanej.

Był również organizatorem Wyższej Szkoły Rolniczej (obecnego Uniwersytetu Rolniczego) w Krakowie, lecz po jej utworzeniu w 1953 roku wrócił na Uniwersytet Jagielloński, gdzie objął kierownictwo nad nowo utworzoną Katedrą Ewolucjonizmu i Genetyki Zwierząt przy Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi. W latach 1953-1956 piastował urząd rektora tej uczelni.

Pole zainteresowań badawczych profesora Teodora Marchlewskiego było bardzo rozległe. Jego wieloletnią działalność naukową rozdzieliła wojna, tworząc niemal równe aczkolwiek dość odrębne okresy. W początkowym czasie jego badania koncentrowały się głównie wokół trzech zagadnień: anatomii opisowej, zastosowania metod kraniologicznych dla ustalenia pochodzenia niektórych ras zwierząt oraz problematyki genetycznej, dla której obiektem doświadczalnym były króliki. Opisał on interesujące przypadki polimerii i mutacji wstecznych w ubarwieniu tych zwierząt. Wspólnie z profesorem Kazimierzem Wodzickim prowadził doświadczenia nad srebrzeniem ich okrywy włosowej. Kilka lat póĽnej króliki posłużyły mu jeszcze do bardzo interesujących prac nad dziedziczną odpornością oraz wrażliwością różnych ras na indukowane nowotwory smołowcowe. Kilka ważnych prac z zakresu genetyki wykonał także na psach. Badając umaszczenie wybranych ras tych zwierząt doszedł do wniosku, że w pewnych warunkach, przy określonych warunkach i typie selekcji oraz zamkniętej populacji może dojść do przeobrażeń cech recesywnych w dominujące.

W tym czasie pracował także nad muchówką - Drosophila - klasycznym obiektem laboratoryjnych badań genetycznych. Wraz ze swoimi współpracownikami zajmował się między innymi wpływem promieni X na częstotliwość występowania mutacji u Drosophila funebris, a także mutacjami spontanicznymi u tej muszki. Wiele czasu poświęcił również badaniom genetyczno-hodowlanym zwierząt domowych. Ich wynikiem były prace z dziedziny hodowli i selekcji genetycznej owiec karakułowych oraz dziedziczenia mleczności i stopnia plamistości u bydła. Profesor ustalił także najkorzystniejsze typy rasowe bydła mlecznego i polskiego bydła czerwonego, a wraz z profesorem Jakóbcem opracował wpływ chowu krewniaczego na właściwości trzody chlewnej. Prace te miały duże znaczenie praktyczne i dlatego zyskały duże uznanie wśród hodowców.

W drugim okresie działalności naukowej profesor Teodor Marchlewski kontynuował prace badawcze z zakresu genetyki i hodowli zwierząt. Z problematyką dziedziczenia cech nabytych w procesie ewolucji związane były jego studia nad utrwaleniem dziedzicznym fenokopii u Drosophila. W tym czasie przyjął także po części tezy szkoły miczurinowskiej, dotyczące zasadniczego wpływu środowiska na cechy dziedziczne organizmów żywych. Zagadnieniem, które interesowało go szczególnie, były próby wyjaśnienia roli heterospermii w procesie zapłodnienia ssaków. Zajmował się również problemami ściśle hodowlanymi, dotyczącymi bydła rasy czerwonej polskiej, koni rasy lipiańskiej, drobnego inwentarza i psów.

Pomimo obciążenia licznymi obowiązkami naukowymi, dydaktycznymi i administracyjnymi jego duży dorobek był imponujący. Napisał w sumie około 60 prac naukowych. Należy wymienić spośród nich: "Genetyczne podstawy doboru hodowlanego" (1948), "Biologiczne podstawy hodowli zwierząt" (1953) oraz "Genetykę zwierząt" (1961). Ta ostatnia najobszerniejsza pozycja stanowiła próbę ogólniejszego ujęcia zagadnienia dziedziczności i zmienności opartego na wynikach własnych długoletnich studiów oraz doświadczeń. Za całokształt działalności w 1948 roku przyznano mu nagrodę naukową Miasta Krakowa, a w 1950 roku Nagrodę Państwową I stopnia.

Teodor Marchlewski był czynnym członkiem Polskiej Akademii Umiejętności i przewodniczącym jej Komisji Nauk Rolniczych i Leśnych, a od 1952 roku członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk. Był członkiem władz Polskiego Towarzystwa Genetycznego, Polskiego Towarzystwa Zoologicznego i Polskiego Towarzystwa Zootechnicznego, przewodniczącym Komitetu Ochrony Przyrody i Naukowej Rady Kynologicznej. W latach 1952-1956 był posłem na Sejm.
Teodor Marchlewski zmarł 27 stycznia 1962 roku w Krakowie.

Joanna Radziewicz

Literatura:

  1. Polski Słownik Biograficzny T.19/4 z.83 s. 547-549.
  2. Grodziński W.: Teodor Marchlewski (12 VII 1899 - 27 I 1962). Przegląd Zoologiczny 1962 nr 4 s. 253-258.
  3. Skowron S.: Prof. Dr Teodor Marchlewski (12 VII 1899 - 27 I 1962). Kosmos 1962 nr 3 s. 260-261.
  4. Ferens B.: Teodor Marchlewski (1899-1962). Chrońmy Przyrodę Ojczystą 1962 z.6 s. 41-42.
  5. Żabko-Potopowicz A.: Pionierzy postępu w rolnictwie polskim. Warszawa 1977 s.220-222.



strona główna biblioteki poprzednia strona      następna strona spis treści    redakcja


 © Centralna Biblioteka Rolnicza, Warszawa 2009