Strona główna serwisu biblioteki - www.cbr.edu.pl

Rolniczy Magazyn Elektroniczny

             Centralna Biblioteka Rolnicza

Marzec 2009   Nr 30   ISSN 1734-3070


strona główna biblioteki poprzednia strona      następna strona spis treści    redakcja


  Zasłużeni Polacy

Józef Paczoski - twórca fitosocjologii
 

  Józef Konrad Paczoski, syn Konrada, powstańca z 1863 roku, prawnika i administratora dóbr ks. Sanguszki, oraz Ludwiki z Wiemuthów urodził się 26 listopada (8 grudnia) 1864 roku w Białogródce na Wołyniu. Od dzieciństwa cechowała go wyjątkowa niezależność, a wiedzę zdobywał drogą samokształcenia; nie uzyskał nigdy dyplomu ukończenia szkoły. Po krótkim pobycie w gimnazjum realnym w Równem, przeszedł do szkoły rolniczej w Humaniu, której również nie ukończył. Tutaj jednak, pod wpływem nauczyciela botaniki Władysława Skrobiszewskiego, ukierunkował swoje zainteresowania przyrodnicze. W latach 1882-1886 zbierał rośliny Humańszczyzny i opublikował swoją pierwszą pracę naukową pt.: "Ocerk flory okrestnostej g. Umani, Kievskoj gubernii". W 1887 roku wyjechał do Kijowa, gdzie rozpoczął pracę jako ogrodnik-laborant przy katedrze botaniki Uniwersytetu Kijowskiego u profesora Ivana Fedorovicha Schmalhausena.. Pod jego okiem rozpoczął studia botaniczne. Wielokrotnie wyjeżdżał na terenowe badania florystyczno-faunistyczne do południowej Rosji. Rezultatem licznych wypraw Józefa Paczoskiego było ogłoszenie około 35 publikacji, zamieszczonych m.in. w czasopismach polskich, np.: "Przyczynek do flory Wołynia. Spis roślin zebranych w r.1890 w pow. dubieńskim" (Pamiętnik Fizjograficzny T.11: 1891) czy "Stepy Kałmuckie" (Wszechświat T.10: 1891).

Po śmierci I.F. Schmalhausena w 1894 roku, przeniósł się do Petersburga, gdzie objął stanowisko kustosza tamtejszego ogrodu botanicznego. Latem wraz z ekspedycją generała Żylińskiego wyjechał na Polesie, w celu zbadania zmian szaty roślinnej pod wpływem osuszania torfowisk. W latach 1895-1897 pracował jako asystent w katedrze botaniki doświadczalnej stacji botaniczno-rolniczej Wyższej Szkoły w Dublanach; prowadził tam zajęcia z sadownictwa oraz w zastępstwie wykładał systematykę roślin. W tym samym czasie krakowska Akademia Umiejętności zleciła mu badania florystyczne w różnych regionach kraju i za granicą. Ich odzwierciedleniem były m.in. prace: "Szkic flory i spis roślin zebranych we wschodniej Galicji, Bukowinie i Komitacie Marmaroskim na Węgrzech" oraz "Spis roślin zebranych na Podolu, w północnej Besarabii i koło Zdołbunowa na Wołyniu".

W 1897 roku rozpoczął pracę w Urzędzie Ziemstwa Chersońskiego, na stanowisku gubernialnego entomologa do zwalczania szkodników owadzich w rolnictwie. Zajął się także realizacją pomysłu utworzenia Muzeum Przyrodniczego Ziemiaństwa, którego był wieloletnim kierownikiem. Osobiście zgromadził większość eksponatów zoologicznych i botanicznych, stworzył herbarium flory chersońskiej liczące około 20 tys. arkuszy zielnikowych i kolekcję kariologiczną obejmującą około 400 gatunków, głównie chwastów.

Badania florystyczne na stepach południowo-zachodniej Rosji i na Krymie oraz liczne prace zoologiczne i zoograficzne zaowocowały wydaniem trzytomowego dzieła "Opisanie rastilel'nosti Chersonskoj gubernii", za które dostał nagrodę moskiewskiego towarzystwa przyrodniczego i tytuł "najlepszego znawcy flory stepów ukraińskich". Spośród prac zoologicznych największe znaczenie miały publikacje ornitologiczne o występowaniu i gospodarczym znaczeniu ptaków w gubernii chersońskiej. Na podstawie badań jakości pokarmu w żołądkach i wolach 200 ptaków, opisał ich znaczenie w zachowaniu równowagi biologicznej.

W 1918 roku został powołany na profesora zwyczajnego botaniki na wydziale rolniczym Politechniki Chersońskiej, gdzie wykładał morfologię, systematykę i jako pierwszy na świecie - fitosocjologię. Fitosocjologia niemal od samego początku swego istnienia wykazywała zróżnicowanie. Podczas gdy szkoły zachodnie zajmowały się głównie opisywaniem zespołów - Józef Paczoski był reprezentantem szkoły wschodniej, przedstawiającej kierunek biologiczno - dynamiczny. Asocjacja roślinna według niego to "różnogatunkowe skupienie roślinne, powstałe w drodze życiowej konkurencji elementów, zrównoważone dynamicznie, uzgodnione z siedliskiem, posiadające jemu właściwą fizjonomię (skład gatunkowy) i strukturę (zajmowanie miejsc odpowiadających biologii i ekologii poszczególnych elementów). Jej istotną cechą powinna być, według niego, dynamika, i to ona ma stanowić główny cel badań tej nauki. W 1921 roku Józef Paczuski wydał pierwszy podręcznik fitosocjologii pt.: "Podstawy fitosocjologii" (w języku rosyjskim). Później krótko pracował jako kierownik rezerwatu stepowego "Aksania Nova" w gubernii taurydzkiej.

W 1923 roku Józef Paczoski przeniósł się do Polski, gdzie objął stanowisko kierownika naukowego Rezerwatu w Puszczy Białowieskiej. Prowadził tutaj zakrojone na szeroką skalę badania nad lasami. Ich rezultatem było klasyczne dzieło pt.: "Lasy Białowieży", za które w 1935 roku otrzymał nagrodę Instytutu Popierania Nauki Kasy im. J. Mianowskiego. Sprzeciwiając się dewastacyjnej gospodarce leśnej firmy handlowej "Century", wszedł w konflikt z Dyrekcją Lasów Państwowych i został zwolniony bez wypowiedzenia w 1928 roku. W 1925 roku Uniwersytet Poznański obdarzył go tytułem doktora honoris causa i powołał na Katedrę Systematyki i Socjologii Roślin, tak że od wiosny do jesieni przebywał w Białowieży, a w zimie wykładał w Poznaniu. Równocześnie odbywał wycieczki przyrodnicze badając florę Wielkopolski, Pomorza, Jugosławii i Bułgarii.

Po utracie Katedry, w 1932 roku, kiedy to została ona włączona do Katedry Botaniki Ogólnej, Józef Paczoski zakupił gospodarstwo rolne w Sierosławie koło Poznania, które z czasem przekształcił we wzorową farmę sadowniczą. Prowadził tam obserwacje nad ekologią drzew owocowych i szkodami mrozowymi, łącząc naukę teoretyczną z praktyką. W czasie okupacji Niemcy wywłaszczyli go, a sad przekształcili w placówkę doświadczalną niemieckiego uniwersytetu w Poznaniu. Profesor dostał nakaz prowadzenia badań, a jego rodzina musiała pracować fizycznie.

Józef Paczoski był jednym z najwybitniejszych polskich biologów przełomu XIX i XX wieku, twórcą nowej gałęzi botaniki - fitosocjologii, którą wyodrębnił w 1896 roku. W pracy pt:"Życie gromadne roślin" określił przedmiot i zadania tej nauki pisząc: "Fitosocjologia jaką pojmuję powinna być nauką o pochodzeniu, życiu, rozwoju i rozmieszeniu formacji roślinnych. Zasadniczo różni się ona od tych gałęzi wiedzy botanicznej (systematyki i geografii roślin), które mają do czynienia z gatunkami. W każdym wypadku fitosocjologii, czyli nauki o życiu stowarzyszeń roślinnych (formacji), do geografii botanicznej stanowczo zaliczyć nie można. Ta ostatnia nauka bada tylko pewien objaw życia, mianowicie rozmieszczenie roślin na kuli ziemskiej". Według Józefa Paczoskiego najbardziej charakterystyczną cechą fitosocjologii jest podkreślenie dynamiki formacji roślinnej.

Interesujące są różnice jakie widzi między społeczeństwem ludzkim, zwierzęcym i roślinnym:

  1. Społeczeństwa ludzkie i zwierzęta są jednogatunkowe,
  2. Społeczeństwa roślinne tworzy większa ilość najróżnorodniejszych gatunków,
  3. Społeczeństwa roślinne, pod wieloma względami, niewątpliwie zajmują wyższe stanowisko od znacznej liczby społeczeństw zwierzęcych.

Drugą dziedziną botaniki, w której pozostawił trwały wkład w nauce były florystyka, systematyka i geografia roślin. W czasie licznych wycieczek poznał roślinność Europy Środkowej i Wschodniej. Najwięcej jego publikacji dotyczy jednak Podola, Wołynia, Polesia, byłej gubernii kijowskiej, połtawskiej, stepów dońskich, Bułgarii czy Bośni, a niektóre dzieła np.: "Flora Polesia" czy "Flora Chersońszczyzny" były doskonałymi opracowaniami roślinności tych terenów. Problemy geobotaniki podsumował on w dwóch dziełach: "Osnovnye certy razvitija flory v jugo-zapadnoj Rossii" i "Podstawowe zagadnienia geografii roślin". O jego międzynarodowym uznaniu świadczą m.in. nowe gatunki roślin, nazwanych jego imieniem np.: Gagea Paczoski Grossheim, Allium Paczoskianum Tusson, Pyrethrum Paczoskii Zefirov i in.

Józef Paczoski był również twórcą licznych ogólnobiologicznych teorii i hipotez objaśniających procesy ewolucji roślin. Na szczególną uwagę zasługuje teoria pantopicznego powstawania podstawowych jednostek systematycznych wyłożona w książce pt.: "Wstęp do filogenii" (1929 r.), która w przeciwieństwie do teorii migracyjnej, przyjmuje równoczesne powstawanie nowej jednostki systematycznej na całej (lub znacznej) powierzchni zasięgu jednostki macierzystej oraz hipoteza substytucji, starająca się wyjaśnić mechanizm procesów ewolucyjnych, przedstawiona w pracy "Bioindukcja w państwie roślinnym" (1947 r.).

  Spuścizna publicystyczna Józefa Paczoskiego obejmuje ponad 300 pozycji z dziedziny florystyki, systematyki, geografii roślin, fitocenologii, biologii ogólnej, ekologii roślin, leśnictwa czy rolnictwa. Działał w licznych towarzystwach naukowych, był m.in. członkiem korespondentem Polskiej Akademii Umiejętności oraz członkiem Państwowej Rady Ochrony Przyrody.

W uznaniu zasług, w 1926 roku Uniwersytet Poznański nadał mu tytuł doktora filozofii honoris causa, a w 1937 roku Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie - doktora nauk leśnych honoris causa. W 1930 roku Polskie Towarzystwo Botaniczne przyznało mu godność członka honorowego.

Józef Paczoski zmarł 14 lutego 1942 roku w Sierosławie na atak serca (pod wrażeniem bestialskiego pobicia wnuka przez gestapo) i został pochowany na cmentarzu w Lusowie. Staraniem Polskiego Towarzystwa Botanicznego w 1959 roku zwłoki przeniesiono na Cmentarz Zasłużonych w Poznaniu.

Joanna Radziewicz

Literatura:

  1. Polski Słownik Biograficzny T.24/4 z.103 s. 786-788.
  2. Wodziczko A.: Józef Paczoski. Acta Societatis Botanicorum Poloniae 1932 Supp. s. III-V.
  3. Krawiectwa A.: Prof. dr Józef Paczoski. Wszechświat 1950 z.2 s. 33-38.
  4. Paszewski A.: Z dziejów botaniki polskiej w ostatnim pięćdziesięcioleciu. Wiadomości Botaniczne 1973 z.4 s.219-221.
  5. Żabko-Potopowicz A.: Pionierzy postępu w rolnictwie polskim. Warszawa 1977 s.201-203.
  6. www.forumakad.pl



strona główna biblioteki poprzednia strona      następna strona spis treści    redakcja


 © Centralna Biblioteka Rolnicza, Warszawa 2009