strona główna biblioteki poprzednia strona    strona 44    następna strona spis treści    redakcja

Zasłużeni Polacy

      Emil Godlewski (senior) - twórca podstaw fizjologii roślin

    Emil Godlewski urodził się 30 czerwca 1847 r. w Krasocinie (ziemia kielecka). Był synem Korneliusza i Emilii z Rayskich.
    Do szkoły średniej uczęszczał w Kielcach i w Warszawie. Po jej ukończeniu wstąpił na Wydział Matematyczno-Przyrodniczy warszawskiej Szkoły Głównej. W 1864 r. uzyskał stopień magistra na podstawie pracy "Opis własnych doświadczeń nad własnością absorbcyjną ziemi ornej i przegląd prac dotychczas w tym przedmiocie dokonanych". Kontynuując naukę spędził rok w Jenie.
    Po powrocie podjął pracę w Krakowie jako asystent profesora Radziszewskiego w Szkole Przemysłowej, a następnie jako asystent profesora Czerwiakowskiego przy katedrze botaniki na Uniwersytecie Jagiellońskim. W 1874 r. spędził 6 miesięcy w Wurzburgu w słynnej pracowni Juliusza Sachsa, twórcy nowoczesnej fizjologii roślin. W tym samym roku obronił pracę doktorską w Jenie, po czym nostryfikował ją w Krakowie. W 1873 r., mając zaledwie 26 lat, został docentem fizjologii roślin na Uniwersytecie Jagiellońskim.

Emil Godlewski
    Rok później przeniósł się do Lwowa, gdzie wykładał na Politechnice i na Uniwersytecie. W 1878 r. objął katedrę botaniki w Krajowej Wyższej Szkole Rolniczej w Dublanach, w tym czasie jedynej polskiej wyższej uczelni rolniczej. Aktywnie uczestniczył w reorganizacji szkoły, tworząc tam między innymi w 1884 r. stację oceny i kontroli nasion.
    W 1891 r., po 13 latach owocnej pracy, wrócił do Krakowa. Podjął pracę na Uniwersytecie Jagiellońskim w katedrze chemii rolnej i fizjologii roślin w nowo utworzonym Studium Rolniczym, którego był współorganizatorem. W 1892 r. został jego dyrektorem. Funkcję tę pełnił przez 16 lat. Dzięki jego staraniom wybudowano w latach 1906-1910 Collegium Agronomicum, które obecnie nosi jego imię, a mieści się w nim siedziba Rektorów i Senatu Akademii Rolniczej. Studium istniało do 1923 r. i wykształciło 573 absolwentów. W 1923 r. zostało przekształcone w Wydział Rolniczy UJ.
    Działalność naukową i pedagogiczną na Uniwersytecie Godlewski prowadził do 1917 r., kiedy po osiągnięciu 70 lat przeszedł na emeryturę. Nie oznaczało to jednak rezygnacji z pracy naukowej. Aż do 81 roku życia pracował intensywnie w Instytucie Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach. Ostatnie trzy lata życia z powodu kłopotów zdrowotnych spędził w Krakowie z najbliższą rodziną. Zmarł 11 września 1930 r. Godlewski zostawił prace o fundamentalnym znaczeniu dla zrozumienia fizjologii roślin. Stosował bardzo ścisłe metody badawcze. Przywiązywał duże znaczenie do dokładności przeprowadzanych doświadczeń, co w tamtych czasach nie było zbyt powszechne. Jeden z uczniów Godlewskiego, prof. S. Krzemieniewski, mówił: "Jeśliby kiedy sposób tłumaczenia jakiego zjawiska, dany przez Godlewskiego, miał ulec zmianom, to materjał rzeczowy, zdobyty przez niego, nigdy nie uroni nic ze swej wartości".
    Godlewski pierwszy zbadał wpływ stężenia dwutlenku węgla na jego przyswajanie i wykazał zależność tego procesu od natężenia światła i określił jego tzw. "czynniki ograniczające". Jako pierwszy dowiódł też, że do powstania skrobi w liściach konieczna jest obecność dwutlenku węgla w powietrzu, a zanim zostanie ona wytworzona powstaje glukoza.
    Skonstruował nowy rodzaj urządzenia pozwalającego na badanie wymiany gazowej u roślin, czyli na jednoczesne rejestrowanie zmian stężenia tlenu i dwutlenku węgla. Stało się ono prototypem aparatów do badania nitryfikacji oraz oddychania beztlenowego.
    Badając zagadnienia krążenia soków w roślinie pierwszy zwrócił uwagę na rolę żywych komórek stykających się z przewodzącymi wodę naczyniami i cewkami. Zaobserwował, że żywe komórki pracują, jak pompy ssąco-tłoczące przenoszące wodę z niżej leżących naczyń i cewek do wyżej położonych.
    Studiował też zagadnienia przemian substancji białkowych - ich powstawania, rozkładu i regeneracji w czasie oddychania. Stwierdził bezpośredni dodatni wpływ światła na procesy syntezy białka w roślinach zielonych. Wykrył, że energia uzyskiwana w czasie oddychania beztlenowego pozwala napęczniałym nasionom pozostać przy życiu, a niekiedy nawet umożliwia im wzrost i rozwój. Wyniki swoich pionierskich badań przedstawił w książce "Myśli przewodnie fizjologii roślin" (t. 1 1923, t. 2 1932).
    Poza fizjologią roślin, pasją Godlewskiego było tzw. naukowe rolnictwo, czyli wykorzystanie nowoczesnych metod naukowych dla zwiększenia wydajności produkcji rolniczej. Przeprowadził badania nad metodą określania zasobności gleby w składniki pokarmowe na podstawie analizy składu chemicznego roślin. W jego pracowni prowadzono też ocenę nasion i nawozów. Pisał do kalendarza ludowego popularne pogadanki na temat nawozów sztucznych i odżywiania roślin.
    Oprócz wspomnianej wcześniej pracy i zaangażowania w reformę Szkoły Rolniczej w Dublanach, pracy i współtworzenia Studium Rolniczego na UJ, przyczynił się też do powstania sekcji rolniczej przy Komisji Fizjograficznej AU. Współpracował z ziemianami w Komitecie Towarzystwa Rolniczego, był jednym z twórców i inicjatorów powstania Towarzystwa Popierania Polskiej Nauki Rolnictwa, a następnie jego prezesem honorowym. Przyczynił się do powstania "Roczników Nauk Rolniczych i Leśnych".
    W 1912 r., w czasie gdy Polska pozostawała jeszcze pod zaborami, trzy największe ówczesne towarzystwa rolnicze wybrały go na członka honorowego. Były to Centralne Towarzystwo Rolnicze w Królestwie Polskim, Galicyjskie Towarzystwo Rolnicze we Lwowie i Towarzystwo Rolnicze Krakowskie.
    Za zasługi naukowe został doktorem honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego (1927), Uniwersytetu Warszawskiego (1921), Lwowskiego i Wileńskiego. Był członkiem Akademii Umiejętności, Francuskiej Akademii Nauk, Czechosłowackiej Akademii Rolniczej, Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika i Polskiego Towarzystwa Botanicznego. W 1922 r. został odznaczony Orderem Polonia Restituta III kl.
    Był człowiekiem bardzo obowiązkowym. Starannie przygotowywał się do wykładów. Nie lubił występować publicznie, ale sumienne przygotowanie sprawiało, że jego wykłady, choć nie błyskotliwe, były cennym kompendium wiedzy, gdzie każde ważniejsze zagadnienie naświetlane było z wielu punktów widzenia. W pracowni spędzał całe dni śledząc tok wszystkich badań i samodzielnie wykonując większość prac. Z natury wrażliwy, opanowany, nigdy nie podnosił głosu. Od uczniów wymagał zaangażowania w pracy badawczej.

W. Mierzecka 
 
strona główna biblioteki poprzednia strona    strona 44    następna strona spis treści    redakcja

 © Centralna Biblioteka Rolnicza, Warszawa 2006