strona główna biblioteki poprzednia strona    strona 2    następna strona spis treści    redakcja

Tradycja miejsca - Ludzie

      Jan Piotr Lewiński - geolog, dydaktyk, popularyzator


    Jan Piotr Lewiński urodził się 19.IX. 1876 w Lublinie. Jego ojciec Konstanty Walerian był kupcem i właścicielem młyna parowego. Matka - z domu Ponińska.
W 1894 ukończył rosyjskie Gimnazjum Męskie w Lublinie. W tym samym roku rozpoczął wyższe studia geologiczne na rosyjskim Uniwersytecie Warszawskim (Wydział Matematyczno-Przyrodniczy). Ukończył je w 1898 r. ze stopniem kandydata nauk przyrodniczych. Przez rok (1899) był asystentem w Katedrze Geologii Uniwersytetu Warszawskiego.
Od 1901 r. został współpracownikiem Komitetu Geologicznego w Petersburgu. (1). W 1901 roku zakłada Pracownię Geologiczną przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie. Jest jej kierownikiem do 1915 r.
Pracownia "działalność swą oparła o ofiary pieniężne osób prywatnych i zasiłki Zarządu Przemysłowców Górniczych Król. Polskiego" (4). "Zgromadził w niej cenny księgozbiór, co umożliwiało pracę naukową geologom, którzy podówczas przebywali w Warszawie". (1)
"Jego księgozbiór zgromadzony w MPiR stał się zawiązkiem biblioteki Państwowego Instytutu Geologicznego". (...) "W pracowni tej przed pierwszą wojną światową skupiało się całe życie nielicznych w Kongresówce geologów polskich. Pracownia stała się poradnią w zagadnieniach hydrologicznych, którymi J. Lewiński żywo się interesował ".(...) (3) "Pracownia Geologiczna ze zbiorami i bogatą biblioteką została w 1919 roku przekazana Ministerstwu Przemysłu i Handlu i dała początek Państwowemu Instytutowi Geologicznemu". (4)
    Jego zbiory geologiczne z lat 1901-1915 przetrwały II wojnę światową (w odróżnieniu od jego dorobku z okresu 1918-1938 zniszczonego podczas bombardowania gmachu geologii UW w 1939) i zostały przekazane do obecnego Instytutu Geologicznego.
    Uzupełniające studia odbył na uniwersytetach w Moskwie, Monachium i w Paryżu. Umożliwił mu to spadek jaki otrzymał po śmierci ojca.
    Od 1901 roku rozpoczyna badania formacji górnojurajskiej (Góry Świętokrzyskie), 1908 - pasmo Sulejowskie i pasmo Przedborskie oraz rejon Tomaszowa Mazowieckiego i Chęcin. W 1910 r. badania te kontynuował na Kujawach, a w 1912 r. w rejonie Bolmina i Małogoszczy. W tym samym roku na zlecenie Komitetu Geologicznego w Petersburgu prowadził badania na Chersońszczyźnie.
    W latach 1906-1915 (począwszy od 5.II.1906) wykładał geologię i mineralogię w ramach Towarzystwa Kursów Naukowych w Warszawie. Był wówczas znanym wykładowcą i popularyzatorem wiedzy. Jednocześnie pełnił funkcję członka prezydium Rady Naukowej Ogólnej (Rada ta ukonstytuowała się 23 VI. 1906 r.; był to odpowiednik Senatu Akademickiego). W Radzie reprezentował Wydział Matematyczno-Przyrodniczy; był jego przewodniczącym w latach 1911-1913.
"Zawiązek organizacji, która stworzyć miała Wydział Matematyczno-przyrodniczy T.K.N. istniał już w ostatnim dziesięcioleciu zeszłego wieku (XIX w.) Była to t.zw. "Sekcja teorji ogrodnictwa i nauk przyrodniczych pomocniczych" przy Tow. Ogrodniczym Warsz. (...). Z chwilą zezwolenia na odczyty w języku polskim mogły nauki przyrodnicze, z natury swej apolityczne, łatwiej pretendować do względów cenzury i władzy policyjnej, niż literatura i historja. Jeśli przypomnimy, iż publiczność warszawska po tylu latach udręki umysłowej spragniona była dźwięku publicznej mowy polskiej, a hasła życia intelektualnego stały wówczas pod znakiem przyrodoznawstwa, to zrozumiemy łatwo, iż praca na tym terenie należała do wdzięcznych i pociągających. Przyrodnikom warszawskim przyszła tu z pomocą instytucja poważna i politycznie niewątpliwie neutralna - Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. Przyrodnicy skwapliwie więc skorzystali z możności utworzenia t.zw. "Sekcji odczytowej przy M.P.i R.", która miała otworzyć im dostęp do szerszych sfer intelektualnych Warszawy. Ta to właśnie "Sekcja odczytowa" stanowi zawiązek Wydziału Przyrodniczego T.K.N." (2)
    J. Lewiński brał żywy udział w organizowaniu i rozwoju "Sekcji odczytowej przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa" i "Kursów Naukowych" (T.K.N.)." (1)
"Do prowadzenia ćwiczeń z innych przedmiotów (np. z fizyki i geologji) skutecznie przyczyniała się dobra wola Zarządu Muzeum Przem. i Rolnictwa, który nie robił trudności w posiłkowaniu się zarówno pracowniami swymi, jak i zbiorami dla celów Wydziału." (Wydział Matematyczno-Przyrodniczy TKN). (2)
    Jako przedstawiciel Wydziału wraz z Miłobędzkim i Sosnowskim, w 1914 r. wszedł w skład Komisji, "która w następstwie zajęła się ułożeniem odpowiednich statutów uniwersyteckich, obradowała w ścisłym porozumieniu z Wydziałem Oświecenia przy Zarządzie m. Warszawy i wypracowała materjały, które zostały później częściowo zużytkowane przy organizacji Uniwersytetu i Politechniki przez władze okupacyjne niemieckie". (2)
    Był jednym z członków - założycieli Towarzystwa Warszawskiego Naukowego (1907) oraz bardzo czynnym członkiem rzeczywistym Wydziału III.
    W latach 1907-1915 był organizatorem i prezesem Komisji Fizjograficznej przy Towarzystwie Krajoznawczym. W 1913 z jego inicjatywy powstało wydawnictwo "Paleontologia Ziem Polskich"; był jego redaktorem.
    Od 1913 r. do wybuchu I wojny światowej J. Lewiński kieruje pracami nad nową, szczegółową mapą Zagłębia Dąbrowskiego (prace podjęte z inicjatywy przemysłu).
    Od 1915 r. wykładał geologię na kursach poprzedzających utworzenie polskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Gdy w listopadzie (15-tego) 1915 r. "powstanie Uniwersytetu i Politechniki polskiej w Warszawie (...) stało się (...) faktem dokonanym, kilku profesorów Wydziału Przyrodniczego powołano do natychmiastowego objęcia wykładów w nowotworzonych uczelniach". (2) Dotyczyło to m.in. Jana Lewińskiego zatrudnionego w Uniwersytecie Warszawskim. W okresie od 1915-1916 pełnił funkcję dziekana Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego UW. Od wiosny 1919 r. tamtejsza Komisja Stabilizacyjna powołała go na stanowisko zastępcy profesora.
    W latach 1917-1923 był współzałożycielem i pierwszym prezesem Polskiego Towarzystwa Geograficznego. W 1918 objął stanowisko kierownika Zakładu Geologii i Paleontologii UW. W tym też roku wspólnie z J. Samsonowiczem wydaje podstawowe dzieło o budowie geologicznej "starszego podłoża środkowej i północnej Polski" pn. "Ukształtowanie powierzchni, skład i struktura podłoża dyluwium wschodniej części niżu północno-europejskiego". Praca ta uznana została za szczególnie ważną dla ekspertyz hydrogeologicznych. W latach 1918-1919 kierował badaniami geologicznymi pod potrzeby wodociągu praskiego. Podobną pracę podjął dla wodociągów Włocławka (1921-1922).
    W roku 1920 otrzymał tytuł doktora na Uniwersytecie Lwowskim i tzw. veniam legendi - prawo wykładania. W rezultacie mianowano go na UW profesorem nadzwyczajnym.
    Od 1. VIII. 1924 r. J. Lewiński jest profesorem zwyczajnym Uniwersytetu Warszawskiego. Stanowisko to piastował aż do śmierci w 1939 r. W latach 1925-1932 pełnił funkcję przewodniczącego Oddziału Warszawskiego Polskiego Towarzystwa Geologicznego.
    W latach 1926-1930 dokonywał opracowań hydrogeologicznych na potrzeby zaopatrzenia w wodę: Częstochowy, Kalisza, Kielc, Lublina, Łodzi, Piotrkowa, Radomia i Tomaszowa Mazowieckiego
    W okresie od 1926 do 1938 był przewodniczącym Państwowej Komisji Egzaminów Nauczycielskich dla nauczycieli szkół średnich oraz w latach 1928-1932 członkiem Komisji Oceny Podręczników Ministerstwa Oświaty. W 1927 r. został kierownikiem Zakładu Geologii i Muzeum Geologii Polski Uniwersytetu Warszawskiego. W tym samym roku bierze udział w opracowaniu "Przewodnika geologicznego po Warszawie i okolicy", a dwa latach później (1929) w przygotowaniach materiałów dla pierwszego projektu metra w Warszawie (wspólnie z S. Z. Różyckim).
    W 1933 wydano w Warszawie "Historię Ziemi" J. Lewińskiego - ciekawą pracę popularno-naukową; pięć lat później "Życie Ziemi" - "duże dzieło popularno-naukowe". (1) Ożenił się z Aleksandrą Leykam. Po jej zgonie wziął za żonę jej siostrę Elżbietę.
    Zmarł 5.I.1939 roku w Warszawie. Pochowano go na Powązkach w grobie rodzinnym. Pośmiertnie przekazał Muzeum Narodowemu w Warszawie zbiory numizmatów starożytnej Grecji oraz saskiej porcelany. Był ich znanym kolekcjonerem.
    Został uwieczniony jako geolog przez Stefana Żeromskiego w pierwszej inscenizacji sztuki "Przepióreczka".
    Ten znany i ceniony uniwersytecki profesor geologii był znany nie tylko dzięki swoim cennym podstawowym badaniom geologicznym (interesował się głównie jurą, czwartorzędem i hydrogeologią) - był m.in. członkiem Societe Geologique de France i Geologische Vereinigung. Szanowano go także za zasługi na polu organizacji życia naukowego, dydaktyki i popularyzacji wiedzy. Był autorem i tłumaczem wielu podręczników (akademickich i dla szkół średnich) i książek popularno-naukowych. Co bodaj najważniejsze wychował - jak prawdziwy mistrz - wielu (później) cenionych geologów.

Mariusz Kosieradzki 

Źródła:
  1. Samsonowicz Jan: "Słowo wstępne" do książki Jana Lewińskiego "Historia Ziemi". Wydawnictwo Geologiczne, Warszawa 1956
  2. "Dziesięciolecie Wolnej Wszechnicy Polskiej TKN. Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Kursów Naukowych 1906-1916" Opracowali: Ryszard Błędowski, Henryk Czopowski i inni. Nakładem Zarządu T.K.N. Warszawa 1917, s .73, 83, 87 i 90
  3. www.pgi.gov.pl
  4. Żabko-Potopowicz A.: Od Muzeum Przemysłu i Rolnictwa do Centralnej Biblioteki Rolniczej. /W:/ Informacja Rolnicza z. 1, CBR, Warszawa 1976
Inne źródła:
Słownik biograficzny
www.wybitni.staszic.eu.org
 
strona główna biblioteki poprzednia strona    strona 2    następna strona spis treści    redakcja

 © Centralna Biblioteka Rolnicza, Warszawa 2006