drug rehab Tampa
niedziela, 01 lipiec 2018 09:35

Magia zamknięta w bursztynie

W dawnych czasach bursztyn był uznawany za kamień niezwykle tajemniczy. Długo nie potrafiono wytłumaczyć jego pochodzenia oraz właściwości. Funkcjonowały liczne przekazy pisemne i ustne próbujące wytłumaczyć fenomen powstawania tego pięknego kamienia. Otaczająca go aura tajemniczości sprawiła, że z czasem zaczęto mu przypisywać cechy magiczne.

Znaczenie bursztynu

01Bursztyn był znany już w starożytności. Odnalezione podczas prac archeologicznych bursztynowe wisiorki, z geometrycznymi ornamentami, nacięciami, a niekiedy podobiznami ludzi i zwierząt mogły służyć jako amulety stosowane w magii łowieckiej przez dawnych mieszkańców krajów nadbałtyckich. Z kolei płaskie zawieszki z motywem krzyżowo przecinających się punktów można łączyć z kultem boga słońca. W okresie neolitu spotykane były bursztynowe ofiary zakładzinowe pod domami, chroniące mieszkańców przed rozmaitymi nieszczęściami.

W starożytnym Rzymie kruszec ten był popularnym materiałem zdobniczym, przypisywano mu także moc ochronną. Jeszcze do końca IV wieku n.e. był traktowany jako wyznacznik luksusu i bogactwa. Pliniusz Starszy w „Historii naturalls” pisał: „Tworzy go sok wyciekający z drzew gatunku sosny, podobnie jak guma wycieka z wiśni, a żywica z sosny. Wytryska stamtąd w wyniku nadmiaru płynu, gęstnieje pod wpływem zimna albo czasu, albo też wody morskiej, kiedy na wiosnę wzburzone fale zmywają go z wysp. W każdym razie wyrzucony przez fale na brzeg okazuje się niesłychanie lotny, tak że zdaje się w wodzie wisieć, a na dnie nie osiada”. Okres świetności tego kamienia w cesarstwie rzymskim zapoczątkowała słynna wyprawa zarządcy igrzysk gladiatorskich w czasach panowania cesarza Nerona. Olbrzymie ilości przywiezionego wówczas bursztynu pozwoliły na organizację igrzysk „w bursztynowej oprawie”. Jednak najczęściej wykorzystywano go do wyrobu biżuterii, która oprócz walorów zdobniczych pełniła też funkcję ochronną, zapobiegała zapaleniu migdałów i innym dolegliwościom gardła. Kamieniem tym leczono też napady szału i problemy z oddawaniem moczu. Utarty z miodem attyckim miał pomagać w dolegliwościach uszu i wzroku, a starty na pył lub pity z wonną żywicą  - przeciwdziałać dolegliwościom żołądkowym.

Lekarze greccy, jak Hipokrates, Areteusz z Kapadocji i Galen, a także uczeni świata islamu, jak Ibn-al-Gazzar czy Awicenna, zalecali chorym bursztyn, podawany w formie pigułek lub mikstur, przygotowywanych z proszku bursztynowego z dodatkiem miodu, mleka, wody, piwa lub wina.

O okresie średniowiecza kamień ten był traktowany jako jeden z sześciu leków o najwyższej skuteczności terapeutycznej. Święta Hildegarda z Bingen zalecała spożywanie bursztynu w formie nalewki na piwie, winie lub wodzie przy bólach brzucha, a na mleku przy chorobach pęcherza. Inni średniowieczni medycy polecali go przeciw biegunce, do leczenia krwotoku, kaszlu i suchot, chorób oczu, zębów oraz jako środek zwiększający płodność. Krzyżacy, którzy opanowali „bursztynowe wybrzeże”, cenili zwłaszcza odmianę białą i to jej przypisywali właściwości lecznicze. Albert Hohenzollern przesłał Marcinowi Lutrowi baryłkę białego bursztynu na jego schorzenia nerkowe. Nadworny lekarz księcia Andreas Aurifaber w rozprawie naukowej „Succini historia” zamieścił blisko 50 przykładów na zastosowanie tego kruszcu w różnego rodzaju problemach zdrowotnych. Mikołaj Kopernik zażywał go do łagodzenia dolegliwości sercowych, o czym świadczy oryginalna recepta, skreślona ręką tego wielkiego astronoma, znajdująca się z bibliotece uniwersytetu w Uppsali.

W 1546 roku niemiecki uczony Georgius Agricola dokonał suchej destylacji bursztynu, w wyniku której otrzymał terpentynę, kalafonię, olej bursztynowy i kwas bursztynowy w postaci białych kryształków. Stosował olej bursztynowy do leczenia syfilisu, kamieni nerkowych i przeziębienia. Kamień ten był też jednym ze składników znanego wówczas środka trzeźwiącego Aqua Luciae. Polski lekarz i botanik Stefan Falimirz w zielniku „O ziołach i mocy ich” pisał, że potrafi on „serca uweselać, kordiakę oddalać i duchy posierać”. Poradniki medyczne zalecały noszenie pierścionka z bursztynem, najlepiej na małym palcu lewej ręki, bo wtedy jego oddziaływanie było najskuteczniejsze, a także okadzanie dymem bursztynowym miejsc dotkniętych epidemią dżumy. Wiele środków leczniczych zawierających bursztyn znał warszawki lekarz Jan Karol Jerzysław Freyer, autor pierwszej polskiej monografii „O bursztynie”. Wymieniał on różne specyfiki, jak: piżmo sztuczne, na cierpienia nerwowe, kwas bursztynowy, na dolegliwości histeryczne, apopleksję nerwową, paraliże i konwulsje towarzyszące gangrenie, tynkturę bursztynową i olej bursztynowy. Informował również, że  angielscy lekarze zalecają okadzanie się bursztynem w przypadku gruźlicy.

Bursztyn w kulturze ludowej

02Słowianie określali bursztyn nazwą „jantar”. Słowo to pochodzi od fenickiego wyrazu „janitar”, który oznacza żywicę. Baryłki bursztynu to właśnie zastygła żywica ogromnych drzew iglastych, które rosły na ziemi w okresie trzeciorzędu około 40 mln lat temu. Gigantyczne lasy zostały zalane, a woda przez miliony lat chroniła zatopioną w niej żywicę przed biologicznym i chemicznym rozpadem. Dzięki temu kryształki bursztynu zachowały się do dnia dzisiejszego.

Powstanie żywicy pięknie tłumaczy grecka legenda, według której Featon, syn Heliosa, powożąc słonecznym rydwanem, zbliżył się za bardzo do ziemi, przez co wzniecił wielki pożar. Rozgniewany Zeus poraził Featona piorunem. Opłakujące go siostry Heliady, bogowie zmienili w świerki. Od tej pory z drzew wypływa złocista żywica – bursztynowe łzy Heliad.

Największe pokłady bursztynu kopalnego na terenie Polski znajdowały się w dorzeczu Narwi, w Borach Tucholskich, na Pojezierzu Kaszubskim, a także na Mazurach. Ziemie zamieszkałe przez Kurpiów były ubogie, więc surowiec ten pełnił tam bardzo ważną rolę. Okoliczna ludność tak silnie związała się z jego obróbką i eksploatacją tego, że kamień na stałe wszedł do historii kultury materialnej i duchowej tego regionu. Wpłynął na powstanie jego etnograficznej odrębności i przez wiele lat warunkował jego rozwój gospodarczy. Stare tradycje sztuki bursztyniarskiej zachowały się w kulturze ludowej przede wszystkim na Kurpiach, w  mniejszym stopniu na Kaszubach, Warmii i Mazurach.

Bursztyny zdobiły tradycyjne kurpiowskie i kaszubskie stroje ludowe, chociaż biżuterię z tymi kamieniami noszono także w innych częściach kraju. Bursztyny najczęściej zamawiano dla młodej dziewczyny, przed jej zamążpójściem, niekiedy były prezentem od męża. Zgodnie z miejscową tradycją niestosownym było, aby kawaler obdarował nimi pannę, chyba, że była to oficjalna deklaracja jego uczuć. Wówczas przyjęcie takiego podarunku świadczyło o wzajemności i było niejako zgodą na dalsze wspólne życie. W rodzinach kurpiowskich bursztynowa biżuteria przechodziła z pokolenia na pokolenie. Stanowiła również ważną część stroju ślubnego. Po śmierci zakładano ją tylko w dwóch przypadkach, kiedy kobieta nie miała spadkobierców lub, jeśli wcześniej wyraźnie wyraziła takie życzenie. Bardzo dbano, aby każda dziewczyna dostała bursztyny w posagu, musiały to być koniecznie wyroby miejscowych mistrzów, wykonane z lokalnego surowca. Jeśli jednak rodziców panny młodej nie było stać na taki podarunek, to często podczas wesela zachęcano gości do hojnych datków na ten cel, śpiewając:

A dajcież jej na burśtyny

Coby miała śtery syny,

Dajcie, dajcie, nie żałujcie,

Choć rubelka ochsiarujcie. 

Przy kurpiowskim męskim stroju ludowym wyroby z bursztynu pełniły funkcję marginalną. Wykonywano z nich między innymi sprzączki do kapeluszy i guziki do lejbzików.

W gwarze tego regionu funkcjonowały różne nazwy na określenie tego kamienia. Bursztyn posagowy był przeznaczany na wiano dla córek; bursztyn walutowy, pozwalał na uregulowanie rachunków w lokalnych sklepikach, ewentualnie można go było wymienić na inny towar; bursztyn podatkowy zastępował pieniądze, szczególnie w czasach kryzysu lub wojny; bursztyn kościelny składano na tacę jako ofiarę, zaś kadzidlański przeznaczano na zakup kadzideł. Mianem bursztynu pogrzebowego określano naszyjnik, który zgodnie z wolą zmarłej stanowił element stroju zakładanego do trumny. Bursztyn znachorski i leczniczy był wykorzystywany w rożnego rodzaju zabiegach medycznych i magicznych.                   

Lecznicze właściwości bursztynu

03W polskiej medycynie ludowej, zwłaszcza na terenie Kurpiów, bursztyn był bardzo popularnym środkiem leczniczym. Podawano go dzieciom w celu łagodzenia przykrych dolegliwości podczas ząbkowania. Leczono nim reumatyzm, choroby oczu i gardła. Powszechne było przekonanie, że noszenie surowej baryłki bursztynu lub innych wyrobów wykonanych z tego kamienia chroni przed bezpłodnością, dlatego kamień ten był ważnym elementem wiana panny młodej. Głęboko wierzono, że już samo założenie bursztynowej biżuterii chroni przed wszelkimi urokami i pozytywnie wpływa na zdrowie fizyczne i psychiczne. Kawałek nieoszlifowanego bursztynu przyłożony w okolice splotu słonecznego miał stabilizować pracę serca, układu krążenia i śledziony.

W XIX wieku składy aptekarskie były zaopatrzone w różnego rodzaju jantarowe balsamy, maści i nalewki służące zarówno do celów leczniczych, jak i kosmetycznych. Bursztyn polecano wówczas jako skuteczny środek przeciwko negatywnym skutkom palenia tytoniu. Z tego powodu dużą popularnością cieszyły się fajki i cygarniczki z bursztynowymi ustnikami.

Dobroczynne właściwości bursztynu zostały poparte wynikami badań naukowych. Odkryto, że kwas bursztynowy działa jak biostymulator - pobudza system nerwowy, reguluje pracę nerek i jelit, jest środkiem przeciwzapalnym i antytoksycznym. Na bazie tego składnika zaczęto, więc produkować maści i kremy na choroby reumatyczne, astmatyczne, owrzodzenia i podrażnienia skóry oraz środki stosowane w leczeniu schorzeń oskrzeli, gardła i tarczycy. Obecnie surowiec ten jest wykorzystywany jako środek konserwujący żywność (E363).

W różnych częściach świata przy pomocy bursztynu przeprowadza się masaż aktywny i punktowy. Powszechne są także lecznicze spacery po warstwie bursztynowego żwirku.

Kwas i olej pozyskane z tego surowca znajdują zastosowanie w przemyśle kosmetycznym, ponieważ niszczą wolne rodniki i bakterie, wykazują właściwości dezynfekujące oraz łagodzące skutki oparzeń i ukąszeń owadów. Preparaty zawierające bursztyn są przeznaczone do pielęgnacji cery zmęczonej. Poprawiają jej nawilżenie i natłuszczenie, zwiększają jędrność i elastyczność, zmniejszają szorstkość naskórka oraz wygładzają zmarszczki.

Badania wykazały, że kamień ten zawiera wiele cennych mikroelementów, takich jak: krzem, magnez, żelazo, wapń, potas, związki organiczne połączone z jodem, substancje lotne, kwasy żywiczne. W stanie surowym (nieoszlifowany) bursztyn wykazuje właściwości antybakteryjne, ułatwia gojenie ran, obniża ciśnienie tętnicze, wzmaga wydzielanie żółci, działa uspokajająco, pobudza organizm do walki z chorobami i przyspiesza jego regenerację.

W latach 90. ubiegłego wieku chemicy z Instytutu Biopolimerów i Włókien Chemicznych w Łodzi opracowali metodę produkcji modyfikowanego bursztynem teskturowego jedwabiu poliamidowego, przeznaczonego zwłaszcza na wyroby pończosznicze o właściwościach antyreumatycznych. Natomiast łotewscy naukowcy opracowali technologię pozwalającą na produkcję nici, które mogą mieć zastosowanie w chirurgii naczyniowej.

Tekst: Joanna Szymańska-Radziewicz

Oprac.graf. Paulina Szymańska

Literatura:

  1. Piskorz-Branekova E.: Biżuteria ludowa w Polsce. Warszawa: Sport i Turystyka – Muza, 2008.
  2. Arabas I., Popiołek J., Pienińska A.: Bursztyn – leczniczy i magiczny. Panacea  2012 nr 2(39), s.32-33.
  3. Rokicki P.: Cała prawda o bursztynie. Dokument dostępny w Word Wide Web: http://www.doz.pl/czytelnia/a1096-Cala_prawda_o_bursztynie.
  4. Mierzwińska E.: Bursztyn w magii i lecznictwie. Dokument dostępny w Word Wide Web: http://www.amber.com.pl/zasoby/bursztyn/item/728-bursztyn-w-magii-i-lecznictwie

 

 

Czytany 447 razy