drug rehab Tampa
poniedziałek, 28 maj 2018 19:02

Mała architektura sakralna w Polsce

Mała architektura sakralna, czyli kapliczki, krzyże i figury przydrożne stanowią część krajobrazu Polski. Spełniają one różne funkcje, są znakami natury religijnej, społecznej i kulturowej. Reprezentują ogromne bogactwo form, cechuje je odmienność w stylu architektonicznym, co wynika z kultury i obyczajów regionu, w którym zostały wykonane. Należą do polskiego folkloru, stanowią ozdobę krajobrazu oraz są wyrazem wiary minionych pokoleń.

Przez stulecia Polska była krajem wielonarodowościowym i wielowyznaniowym, co sprawiło, że wykształcił się specyficzny „krajobraz sakralny”, który stworzyła między innymi mozaika wielu kapliczek i krzyży przydrożnych.

Kapliczki i krzyże przydrożne są na trwałe wpisane w polski krajobraz. Stawiane były przez ludzi, którzy pragnęli mieć na ziemi namiastkę, przedsmak sacrum, skrawek świętości. W ten sposób ubogacali przestrzeń, w której przyszło im żyć o wartości religijne wyrażające się obecnością Boga w jego znaku, wiarą fundatorów oraz przechodniów. Pragnęli oni jednocześnie ochronić ów mały skrawek ziemi przed złem, przed wpływami szatana.

Kapliczka przydrożna to niewielka budowla o charakterze kulturowym, w formie drewnianego lub murowanego domku, latarni umieszczonej na kolumnie, figury osadzonej na słupie, murowanego prostopadłościanu, z wnękami, naszytego daszkiem lub szafki zawieszonej na drzewie. Wewnątrz umieszczano figury Chrystusa i świętych, zazwyczaj tych, których wstawiennictwu przypisywano zażegnanie klęsk żywiołowych, zwłaszcza powodzi i pożaru.

Geneza wznoszenia przydrożnych kapliczek sięga wieku XV, w którym nastąpiło ożywienie życia religijnego i innych form kultu. Podobnie jak w przypadku krzyży, okresem, w którym powstała największa ich liczba, był wiek XVII, co wiązało się bezpośrednio z kontrreformacją. Kościół katolicki propagował wówczas budowanie krzyży, kapliczek i figur przydrożnych, by dawały one świadectwo Bogu. W wiekach XVII - XVIII kapliczki stawiane były głównie przez szlachtę, klasztory i proboszczów. W drugiej połowie XIX wieku ich fundatorami były też całe wsie.

Kapliczki ustawiano na skrzyżowaniach dróg, w miejscach ważnych wydarzeń dla społeczności lokalnej lub objawień religijnych. Miały strzec wsie i jej mieszkańców przed złem. Tradycja budowania kapliczek jest nadal żywa, ciągle wznoszone są obiekty tego typu.

Najstarsze kapliczki reprezentują niezwykłe bogactwo form, charakterystycznych dla poszczególnych regionów Polski. Na Kaszubach stawiano drewniane krzyże trójliścienne, na Podkarpaciu figurę Ukrzyżowanego osłaniał szeroki ozdobny daszek z zapieckiem, w Wielkopolsce krzyże bywały niezwykle pięknie rzeźbione na całej powierzchni, zaś ramiona miały nakryte daszkiem. Na południu Polski charakterystyczne były bogato zdobione krzyże kamienne.

Na terenie wschodniego Podlasia można spotkać prawosławne kapliczki budowane w formie małych drewnianych cerkiewek, wewnątrz których znajdują się studnie z wodą o uzdrawiających właściwościach. Cerkiewki te upamiętniają zwykle objawienia lub inne cudowne wydarzenia i w określonym czasie gromadzą wiernych na okolicznościowe nabożeństwa. Pozostałością po czasach unickich na tych terenach są spotykane jeszcze czasem drewniane kapliczki słupowe z wyodrębnionym u góry domkiem lub wnęką na umieszczenie ikony, zwieńczone kutymi krzyżami

Motywacje fundacji krzyży i kapliczek przydrożnych ludności Polski bywały różne: wierzeniowo-demonologiczne, wierzeniowo-magiczne, religijne, wotywne, jako dziękczynienie za otrzymane łaski, w intencji prośby skierowanej do sacrum, jako znaki miejsca śmierci i pochówków, fundacje ekspiacyjne (najczęściej za popełnione zbrodnie), jako znaki graniczne posiadłości, fundacje pamiątkowe.

Usytuowanie kapliczek miało istotne znaczenie. W wierzeniach ludowych szczególnie „trudnymi” miejscami są punkty graniczne, miedze, skrzyżowania dróg. To właśnie tam, według przekazów, najczęściej działają siły nieczyste. Aby się od nich uchronić stawiano na granicach krzyże i kapliczki. Przy okazji pełniły one również funkcję znaków drogowych. Krzyże i kapliczki stawiano na granicy wsi, parafii, pola. Mówiły one: tu przebiega podział między swoimi i obcymi. Wierzono, że krzyż zabezpiecza przed żywiołem, demonami, nieszczęściami. Z krzyżem obchodzono uroczyście pola. Stawianie kapliczek i krzyży wynikało z chęci sakralizacji i uporządkowania znanego świata.

Przy usytuowaniu krzyży przydrożnych duże znaczenie miało ich roślinne otoczenie. Korzeni łączenia miejsc kultu z roślinnością badacze doszukują się w pogańskich gajach ofiarnych. W Chrześcijaństwie gęste rośliny symbolizują cień, czyli świat materialny, dla którego krzyż jest wybawieniem. Stanowisko ocienione jest miejscem odpoczynku i schronienia. Najczęściej w kulturze tradycyjnej wybierane są: dąb szypułkowy lub lipa drobnolistna, a po nich -  klon jaworowy, jesion wyniosły, brzoza brodawkowata i inne. Wśród krzewów dominują: róża dzika lub bez dziki itd. Przy kapliczkach poświęconych Matce Boskiej chętnie sadzono róże, a z drzew lipę. Jeśli kapliczka była umiejscawiana na drzewie, to zazwyczaj na dębie lub sośnie, rzadko na wierzbie, którą uważano za siedlisko złego. Ludność wiejska wierzyła, że np. w lipę nie uderzy piorun.

Krzyże i kapliczki przydrożne są świadectwem i dziedzictwem kultury i wiary naszych przodków, są jednocześnie wielce wymownymi świadkami historii naszego narodu, państwa oraz Kościoła. Stanowią cząstkę naszej historii, tej naznaczonej trudem i znojem codziennego życia, miłością do Ojczyzny oraz wiarą wielu pokoleń, której nie złamały wszelkie przeciwności. Stanowią też symbol wspólnoty kulturowej, religijnej i historycznej społeczności lokalnej. Krzyże i kapliczki przydrożne stanowiły jednocześnie znak rozpoznawczy i wyraz pobożności mieszkańców danego regionu. Dziś wszystkie idealnie wpisują się w piękno polskiego pejzażu.

Tekst: Joanna Szymańska-Radziewicz

Oprac.graf. Paulina Szymańska

Źródła:

  • A. Biłas, Kapliczki i krzyże przydrożne w polskim krajobrazie, [w:] „Kultura Wsi”, 2014 nr 3
  • T. Czerwiński, Budownictwo ludowe w Polsce, z serii: „Ocalić od zapomnienia”, Warszawa 2006
  • J. Liszka, Przydrożni świadkowie historii: kapliczki – figury – krzyże ziemi olkusko-sławkowskiej, Bukowina 1992
  • L. Pawelec, Wielokulturowy wymiar kapliczek i krzyży przydrożnych, [w:] „{race Naukowe AJD. Pedagogika”, 2004 nr 13
  • A. Szymańska, Kapliczki i krzyże przydrożne częścią naszego krajobrazu, [w:] „Rolniczy Magazyn Elektroniczny” nr 75

 

 

Czytany 427 razy